Een wandelroute ter herdenking van de Slag om Arnhem.

Afstanden routes: 5,5 km (A), 11 km (B) en 15,5 km (C).

Foto’s van deze wandeling:

Het verhaal achter deze wandelroute

De Zuid-Veluwe bestaat uit in de IJstijd opgestuwde zandruggen, begroeid met overwegend dichte naaldbossen, afgewisseld door ruige heidevelden en vlakten met vliegden en berk. Hier en daar een broekland, vooral langs Boschbeek, Molenbeek en Kortenburgsche Beek. Het gebied is wildrijk. Bij de Dikkenberg en Panoramahoeve verheft het gebied zich tot meer dan 45 m boven NAP. Talrijke grafheuvels, grenswallen en celtic fields herinneren aan vervlogen beschavingen. De antieke spelling van het landgoed Quadenoord kan niet verhullen dat het hier ooit een slechte plek betrof. Een ding is zeker: het is historische grond die u betreedt.

Na de mislukte Slag om Arnhem zwierven hier en elders op de Veluwe honderden geallieerde militairen rond, hopend op een kans om door de vijandelijke linies heen te breken en zo de bevrijde zuidelijke oever van de Rijn te bereiken. Het ging hier om militairen die bij het begin van de strijd verkeerd waren gedropt, of die tijdens de daarop volgende gevechten hun eenheid waren kwijt geraakt. Onder hen bevond zich ook enig luchtmachtpersoneel. Anderen waren door de Duitsers krijgsgevangen gemaakt, maar weer ontsnapt, of lagen gewond in een ziekenhuis en werden van daaruit door het verzet ontvoerd.

Sommigen probeerden op eigen gelegenheid de geallieerde linies te bereiken, maar de meesten kwamen vroeg of laat toch in contact met het Nederlandse verzet. Deze mensen stonden bij de geallieerden bekend als evaders. Twee maal heeft het verzet te Ede een poging gedaan om een grote groep evaders met behulp van ter plaatse goed bekend zijnde gidsen over de Rijn tussen Wageningen en Renkum te loodsen. De eerste maal in de nacht van 22 op 23 oktober 1944 (Pegasus I), de tweede keer in de nacht van 17 op 18 november 1944 (Pegasus II). Daarbij trok men o.a. over de in deze wandeling beschreven paden. De eerste poging was een groot succes, de tweede draaide uit op een faliekante mislukking.

De bossen ten oosten van Ede, Bennekom en Wageningen vormden in oktober en november 1944 het decor voor een stoutmoedig plan van het verzet te Ede om, in samenwerking met het Britse hoofdkwartier in Nijmegen, in ��n keer een grote groep evaders over de Rijn te zetten. Het verzet had daarbij de professionele steun van een officier van de Special Air Service, uitgerust met zend- en ontvangapparatuur en gehuisvest in een kippenhok ten westen van Ede, alsmede ervaren Britse officieren onder de evaders zelf. Bij de voorbereiding van het plan maakte het verzet gebruik van nog intact zijnde bedrijfstelefoonlijnen van de PGEM in Ede en Nijmegen.

Na de mislukte Slag om Arnhem kwam het front langs de oevers van de Rijn tot stilstand. Aan de Veluwse kant waren toen Duitse troepen van de 363ste Volksgrenadier Division in stelling gegaan. Aan de Betuwse kant van de Rijn waren Amerikaanse militairen van de 101 Airborne Division gelegerd.

Een nachtelijke verkenning wees uit dat de minst risicovolle plek om de Rijn over te steken ten westen van Renkum was. Elders lagen de Duitse posten te dicht op elkaar en waren de Duitse patrouilles te frequent. Besloten werd de overtocht in de nacht van maandag 23 op dinsdag 24 oktober te laten plaatsvinden. Maar op 20 oktober werd bekendgemaakt dat de gehele bevolking van Bennekom hun woonplaats voor zondag 22 oktober moest ontruimen. Dit leidde er toe dat de operatie Pegasus (de codenaam voor de operatie en het embleem van de Engelse luchtlandingstroepen) een etmaal werd vervroegd.

Op zaterdagmorgen 21 oktober vond een laatste uitvoerige verkenning van het terrein ten westen van Renkum plaats door een lid van het Edese verzet en een Britse majoor van de para’s. Op dat moment zaten er in Ede en omgeving ca. 80 evaders verborgen. In Oud Reemst, ten oosten van Ede, zaten er nog eens 40 in een schaapskooi. De bedoeling was allen op zaterdag en zondag te verzamelen in een bosperceel ten noorden van het HCR Nol in ’t Bosch, ten noordwesten van Renkum. Dit bosperceel noemde men later het Engelse Bosje. Bij het overbrengen van de evaders naar dit bosje kon men profiteren van de chaos als gevolg van de evacuatie van Bennekom: de wegen zouden overvol zijn en de Duitsers zouden het verkeer onmogelijk kunnen controleren.

Als tussenstations bij het overbrengen van de evaders naar het Engelse Bosje fungeerden o.a. landgoed De Keijenberg, ten noordwesten van Renkum en Dennenrust, even ten westen van Nol in ’t Bosch. Sommigen kwamen helemaal uit Barneveld en Voorthuizen. Ongeveer 100 evaders brachten de nacht van 21/22 oktober in dit bosje door. De volgende dag voerde een transport van twee gasgestookte vrachtwagens nog eens ruim 40 man uit Oud Reemst aan.

In het Engelse Bosje verwisselden de evaders hun geleende burgerkleding weer voor hun Britse uniformen, voor het laatste traject naar de Rijn. Want wie als militair in burgerkleding gepakt werd kon zonder vorm van proces worden gefusilleerd. Ook kregen zij wapens uitgereikt die op ‘bestelling’ van de SAS officier door de Britse luchtmacht waren gedropt. De benodigde munitie werd opgeslagen in een schuur op het terrein van Oranje Nassau’s Oord (ONO).

Rond half tien ’s avonds ging men van het verzamelpunt op weg, in zuidelijke richting. De lange colonne bestond toen uit 138 Britten, 10 Nederlanders (in Brits uniform) en 2 Russische krijgsgevangen die waren ontvlucht. Het was donker en er hing een lichte nevel. Elkaar vasthoudend ging men voorwaarts. Voorop ging een lid van het verzet dat ter plaatse goed bekend was en een Britse majoor.

Geruisloos ging het allerminst. In zijn memoires zou de Britse majoor later opmerken dat het leek alsof er een kudde olifanten tussen de bomen door denderde. Tegen middernacht kwm men bij ONO aan. Hier nam een Britse kapitein de leiding over. Nu kwam het gevaarlijkste deel van de route: het open stuk door Het Broek en het oversteken van de weg met fietspaden tussen Renkum en Wageningen (de Ritzemabosweg). Die weg werd om half een ’s nachts bereikt. Snel werd deze weg overgestoken en na ca. 150 m ging het over een bruggetje en vervolgens door de uiterwaarden in de richting van de Rijn.

Op de zuidelijke oever stonden links en rechts van het oversteekpunt Amerikaanse para’s gereed om in geval van Duitse tegenstand vuursteun te verlenen. Twee luchtdoelkanonnen markeerden met lichtspoormunitie de sector waar men moest oversteken, terwijl 15 Amerikaanse para’s op de noordelijke oever voor de nodige beveiliging zorgden. Britse genisten bemanden de bootjes waarmee de oversteek werd gemaakt. Zowel inscheping als overtocht verliepen voorspoedig. Om 2 uur in de ochtend van maandag 23 oktober 1944 was operatie Pegasus I voltooid. Via de BBC lieten de evaders het verzet weten dat zij goed waren aangekomen.

Het succes van Pegasus I vroeg als het ware om herhaling. In de nacht van 17 op 18 november zou weer een colonne proberen de Rijn te bereiken, maar nu op een plek ca. 2 km ten oosten van de vorige oversteekplaats. Pegasus II werd echter een volslagen mislukking. De groep die van heinde en verre was aangevoerd naar Lunteren raakte bij het oversteken van de weg Arnhem-Ede even ten oosten van de herberg Zuid Ginkel verwikkeld in een vuurgevecht met de Duitsers. Er vielen doden en gewonden, sommigen werden gevangen genomen. De groep viel uiteen en uiteindelijk bereikten slechts zeven mensen de Betuwe. Het is niet bekend uit hoeveel personen de groep oorspronkelijk bestond, noch hoeveel slachtoffers er gevallen zijn.

Routebeschrijving

Route A

1. Via ingang CR Campman verlaten, asfaltweg oversteken en RA, fietspad.

2. Op splitsing rechts aanhouden (voor HCR Nol in ’t Bosch langs), voetpad aan linkerzijde weg. Wordt fietspad.

3. Bocht naar links (Hartenseweg). Na Zorgcentrum Dennenrust (links) in bocht naar rechts (na rood/wit hek) LA, bospad.

4. Na ca. 10m, op Y-splitsing links aanhouden, beukenlaan. Zijpaden negeren.

5. Einde pad de asfaltweg schuin naar rechts oversteken, langs betonnen paal (Landgoed Oranje Nassau’s Oord), bospad.

6. Op zessprong RD. Tussen twee paden staat een groen bord Oranje Nassau’s Oord. Neem het linkerpad, dus hou het bord aan je rechterhand.

7. Flauwe bocht naar rechts en fietspad oversteken, bospad vervolgen. Zijpaden negeren.

8. Na circa 1200 m asfaltweg oversteken. Bij huisnr. 124 LA, fietspad.

9. Eerste bospad RA (na bord Waterwingebied).

10. Op T-splitsing LA.

RenkumRechts beneden loopt de Rijn, waar de evaders in de nacht van 22 op 23 oktober 1944 de oversteek maakten. De tocht door de uiterwaarden, zonder enige dekking en met aan weerskanten op slechts 150m afstand Duitse posten, was zeer gevaarlijk.

11. Na bocht naar links, bij asfaltweg RA, fietspad.

12. Bij fietsverkeersbord Y-7356 LA, asfaltweg oversteken. Op fietspad RA en meteen LA (Oranje Nassau’s Oord) door hek, grindweg.

13. Grindweg wordt asfaltweg. Bocht naar links, op driesprong weg volgen naar rechts.

RenkumDaar waar de weg naar links buigt ligt rechts Het Broek. Hier trokken de evaders langs de afwateringssloot die in het midden van noord naar zuid loopt.

 

14. Langs hertenkamp en gebouwen Oranje-Nassau’s Oord (rechts). Op kruising (bij stenen leeuwen) LA, asfaltweg.

RenkumLinks ziet u een schuur (met rond venster boven de ingang), die dienst deed als munitieopslagplaats voor de evaders.

 

15. Na ca. 200 m (bij groen bord Landgoed Oranje-Nassau’s Oord) LA: bospad. Meteen op Y-splitsing links aanhouden. Op viersprong eerste bosweg RA.

16. Op T-splitsing LA. Op volgende T-splitsing RA. Op Y-splitsing links aanhouden.

17. Einde bosweg de asfaltweg oversteken, terug naar CR Campman.

Routes B en C (en aansluitend A)

18. Vanaf ingang CR Campman LA (of RA als u via route A komt aanlopen) over fietspad. Meteen daarna, 20 m voor gemeentegrens Renkum, LA, bosweg.

19. Eerste bosweg RA, langs afrastering begraafplaats (rechts).

20. Eerste pad naar links negeren. Op Y-splitsing (paaltje met rood driehoekje) links aanhouden. Op kruising RD.

Renkum21. Bij vijver LA, langs beek (rechts). Pad langs beek volgen. Zijpaden naar links negeren.

 

Renkum22. Op Y-splitsing (waar beek rechts afbuigt) rechts aanhouden. Bocht naar rechts, langs asfaltweg. Op asfaltweg RA, langs Everwijnsgoed (rechts).

 

23. Meteen na kruising met beek LA, bospad (wit/rode markering op boom). Asfaltweg oversteken, bospad langs beek met grasland (links) en loof- en naaldbos (rechts). Zijpaden negeren.

24. Op viersprong RD (bordje Opengesteld). Op Y-splitsing links aanhouden, langs beek (links).

25. Na afsluitboo, op T-splitsing LA, grindweg/fietspad (Ginkelseweg), langs Landgoed Quadenoord (links)..

26. Op viersprong LA, langs Hoog Erve (rechts). Na kruising met beek, op driesprong RA, zandpad/fietspad.

Vervolg route C: verder bij punt 31

Vervolg route B

27. Op kruising, ongeveer waar het fietspad iets naar links buigt, LA, bospad (bordje Opengsteld). Zijpaden negeren.

28. Op driesprong (dikke beuk, links) RD (achterkant bordje Opengesteld). Meteen op zessprong RD (= rechter van de twee parallel gaande paden).

29. Na ca. 1 km, op kruising met asfaltweg (fietspad) RD. Eerste zandweg LA.

30. Na. ca. 900 m, op kruising LA (linksvoor is open vlakte in bos).

Vervolg route B: verder bij punt 43

Vervolg route C

31. Op kruising, waar fietspad iets naar links buigt, RA, langs oranjebruin bordje Veluwe Oostereng, bospad (rechts afrastering). Verderop op driesprong RA.

32. Bij scherpe bocht naar rechts pad aan linkerzijde beek volgen.

33. Waar beek rechts afbuigt RD. Op kruising RA, zandweg/fietspad.

34. Na ca. 150 m, op achtsprong tweede pad RA, bospad (links van bord Prehistorische begraafplaats).

35. Voor beek LA. Na ca. 150 m RA, over twee houten bruggen LA, langs beek (links).

36. Op T-splitsing LA, zandweg. Vlak voor stenen bruggetje over beekje RA, bosweg. Na ca. 50 m afslag naar R negeren. Bij scheve T-splitsing schuin R.

37. Op Y-splitsing links aanhouden. Op viersprong LA, eerst omlaag, kruising negeren, dan omhoog.

38. Op viersprong RA. Op volgende viersprong LA.

39. Op T-splitsing LA, zandweg/fietspad.

Renkum40. Na ca. 1,2 km, op vijfsprong LA, (tweede) zandweg/fietspad (Panoramaweg).

 

41. Na weer ca. 1,2 km (langs Panoramahoeve, links), op T-splitsing bij P-22910 RA, bosweg. Tweede bosweg, bij P-23803 LA.

In het bos, even ten oosten van de Panoramahoeve, stortte op 23 september 1944 Stirling EF-298 van het 570 Squadron RAF neer. Het toestel werd bij een bevoorradingsmissie door het Duitse afweergeschut neergehaald. Zes bemanningsleden en twee bevoorraders kwamen om. Zij werden aanvankelijk bij het wrak begraven maar na de oorlog herbegraven op de Airborne Begraafplaats in Oosterbeek.

42. Na ca. 1,1 km, op kruising LA (linksvoor gekapt bosvak met berkenopslag).

43. Op kruising met fietspad RD. Op T-splitsing RA, zandpad.

Renkum44. Op kruising met asfaltweg, bij P-23814 RD. Waar fietspad (rechts) naar rechts afbuigt, dit volgen.

 

RenkumLinks van het fietspad, ter hoogte van Dennenrust, ligt het Engelse Bosje, waar de evaders hun burgerkleding voor uniformen verwisselden.

 

45. Bij P-21871 LA, asfaltweg, langs Zorgcentrum Dennenrust (rechts).

Aansluitend route A

Vervolg route A: verder bij punt 4

Vervolg routes B en C

46. Op T-splitsing RA (bord richting CR Campman). Op splitsing RD (HCR Nol in ’t Bosch, rechts).

47. LA, fietspad volgen, terug naar CR Campman.