Gezondheid
Teken en de ziekte van Lyme
Bijna elke wandelaar in het bos loopt de kans om teken op te lopen. Hoe voorkom je ze en wat moet je doen als je toch een tekenbeet hebt opgelopen?
Wat zijn teken?
Teken zijn kleine spinachtige beestjes die vooral in bomen en struiken zitten. Ze variëren in grootte van een halve tot enkele millimeters. Ze worden zelden groter dan een centimeter. Teken zijn parasieten. Ze leven van bloed dat ze opzuigen bij mensen en dieren.
Waarom zijn tekenbeten riskant?
Sommige teken zijn besmet met een bacterie, die via een beet kan worden overgebracht op mensen. Op deze manier kan men de ziekte van Lyme (Lyme's disease) oplopen.
De ziekte van Lyme komt in Nederland vaak voor. Gemiddeld 14 procent van de teken is besmet met Lyme. Uit een enquête van het RIVM uit 1994 bleek dat in dat jaar 33.000 Nederlanders hun huisarts bezochten vanwege een tekenbeet. Van hen kregen 6500 de ziekte van Lyme. In 2005 waren deze aantallen opgelopen tot 73.000 bezoekjes en 17.000 geconstateerde besmettingen.
De belangrijkste risicofactor op besmetting is de tijd die de teek op de huid doorbrengt. De teek moet meestal eerst een paar uur rondkruipen om een geschikte plek te vinden. Eenmaal genesteld begint hij zich vol bloed te zuigen. Dat duurt wel 24 tot 78 uur. Pas tegen het einde ervan worden, als de teek ze bij zich draagt, de ziekmakende bacteriën overgebracht. Als de teek binnen 24 uur wordt verwijderd, bestaat er dus nauwelijks gevaar voor besmetting, maar daarna wordt de kans op Lyme groter.
Hoe loop je een teek op?
Teken zitten meestal in lage vegetatie, zoals struiken en hoge grassen, en soms ook in bomen. Vaak wordt verteld dat teken zich uit een boom kunnen laten vallen zodra een wandelaar passeert, maar volgens verschillende bronnen is dit een fabeltje.
Wel staat vast dat teken graag op plaatsen gaan zitten waar de huid zacht, vochtig en warm is. Je kunt ze aantreffen achter de oren in de haren, tussen huidplooien, tussen tenen en vingers, in de knieholte, onder de elastiek van ondergoed of kousen, maar ook op andere plaatsen.
Waar is de kans het grootst?
Volgens Wageningse onderzoekers worden 41 procent van de tekenbeten opgelopen in het bos en 31 procent in de eigen tuin, dus ook bij het tuinieren loop je risico. Ook in duinen zijn veel teken te vinden.
Tekenbeten komen het vaakst voor als het een beetje warm en vochtig is. Bij temperaturen onder de 5-10 graden Celsius zijn ze nauwelijks actief.
De meest riskante gebieden in Nederland zijn de Flevopolder, het Gooi, de regio Arnhem-Apeldoorn, Zeeland en het noorden van Limburg. Vooral de Flevopolder is berucht: wandelaars die daar van de paden afwijken, kunnen soms meer dan 100 tekenbeten oplopen.
In België is de kans op een tekenbeet het grootst in het oosten van Vlaanderen en Wallonië.
Hoe voorkom je dat?
Wijk nooit van de wandelpaden af en vermijd contact met struikgewas en hoog gras. Zorg ervoor dat alle lichaamsdelen bedekt zijn. Draag dus geen korte broek en korte mouwen. Stop in risicogebieden desnoods de broekspijpen in de sokken. Teken kunnen namelijk zelfs door de kleinste openingen naar binnen kruipen. Controleer 's avonds na verblijf in de natuur de huid op de aanwezigheid van teken. Zoals gezegd kunnen ze bijna overal zitten.
Voor zover ons bekend is er in Nederland maar één tekenwerend middeltje verkrijgbaar: de Care Plus Natural Tick Deo. Dit kun je via internet bij Tropenzorg bestellen: www.careplus.nl. Goede alternatieven zijn insectenwerende middeltjes met de stof Deet erin (30-50%, kleine kinderen wat minder). Naar verluidt werkt ook Autan, aangebracht op de broekspijpen, goed. Verder is proefondervindelijk bij soldaten vastgesteld dat het eten van knoflook teken op afstand houdt.
Een lezer attendeerde ons nog op het nieuwe middel Plantacell Zeckenpech. We zijn het in Nederland nooit tegengekomen en vermoeden dat het alleen bij Duitse apothekers verkrijgbaar is.
Hoe verwijder je een teek?
Soms laten teken uit zichzelf los als je een hete douche of een heet bad neemt, maar dit werkt lang niet altijd.
Wat je in ieder geval nóóit moet doen: de teek verdoven met alcohol, ether of andere middelen. Daardoor zou de teek kunnen braken en zijn ziektekiemen alsnog aan je overdragen.
Ook niet veilig is de teek tussen duim en wijsvinger vast te pakken en omhoog te trekken. Zo kun je de teek platdrukken, met ook weer tot gevolg dat de bacteriën in je lichaam komen.
Veel beter is om een speciale tekentang te gebruiken. Bij de apotheek en bij de stichting SAAG kun je deze krijgen onder de naam Teek it easy. Met de tang moet je de teek in zijn 'nek' vastpakken en net zolang ronddraaien totdat hij loslaat. Soms blijft de kop van de teek achter. Dat is geen probleem. Het restant komt er, net als een splinter, na een paar dagen vanzelf wel uit.
Een ander hulpje is de TRIX Tick Remover Pen van CODA Producten BV. Dit pincet bevat een 'lasso' waarmee je de teek bij de nek kunt vastpakken en wegdraaien. TRIX is verkrijgbaar bij apotheek en enkele buitensportzaken, o.a. Bever Zwerfsport en Zwerfkei. Voor meer informatie: Coda Products.
Verder is sinds kort de TickedOFF, een Amerikaans handigheidje om teken te verwijderen, in Nederland verkrijgbaar onder de naam Teekweg. De Teekweg oogt als een plastic maatlepeltje met een scherpe inkeping. Met het lepeltje kun je in één beweging teken opscheppen, die dankzij de inkeping pijnloos worden losgetrokken van de huid. Voor meer informatie: Teekweg.
In plaats van een tekentang lukt het verwijderen vaak ook met een gewone pincet, maar dit is wat riskanter. Een teek die zich al heeft volgezogen met bloed heeft een dik achterlijf, waardoor die niet goed in zijn nek is vast te pakken zonder het lijf plat te drukken.
Ontsmet, zodra de teek is verwijderd, de plek met jodium of alcohol.
Wat is de ziekte van Lyme?
Lyme is een plaatsje in de Amerikaanse staat Connecticut, waar in 1975 een epidemie uitbrak van gewrichtsaandoeningen. Na intensief onderzoek bleek de boosdoener een bacterie (Borrelia burgdorferi), die door teken werd overgedragen.
De bacterie behoort tot de familie van de spirochaeten, die ook ziekten als syfilis en Weil veroorzaken. Spirochaeten kunnen zich verspreiden via bloed en lymfe. De symptomen van de ziekte van Lyme kunnen daardoor in het hele lichaam optreden.
Wat zijn de symptomen?
De ziekte van Lyme kan aandoeningen van gewrichten, huid, zenuwstelsel en hart veroorzaken. De ziekte kent drie opeenvolgende stadia.
Eerste stadium: (dagen tot weken na de tekenbeet)
Binnen drie weken na de tekenbeet ontstaat vaak een rode ringvormige plek, die geleidelijk groter wordt. De ring blijft maanden zichtbaar. Belangrijk: de ziekte van Lyme komt ook wel voor zonder deze rode ring.
Tweede stadium: (weken tot maanden na de tekenbeet)
Enkele weken tot enkele maanden na de tekenbeet kunnen aandoeningen van het zenuwstelsel, de gewrichten en het hart ontstaan. Dit kan leiden tot pijn in de armen of benen, hoofdpijn, dubbel zien en een aangezichtsverlamming, waardoor het ooglid niet meer sluit en de mondhoek hangt. Hartklachten zijn zeldzaam.
Derde stadium: (maanden tot jaren na de tekenbeet)
De neurologische verschijnselen en gewrichtsklachten worden chronisch. De huid van handen onderarmen, onderbenen en voeten kunnen donkerrood tot paars verkleuren. In zeldzame gevallen kan Lyme tot de dood leiden.
Een volledige lijst van symptomen is te vinden op www.lymevereniging.nl en www.lymenet.nl.
Hoe is de ziekte te behandelen?
Er bestaat nog geen vaccin tegen Lyme op de markt. De ziekte kun je dus niet met medische middelen voorkomen.
Gelukkig is behandelen en genezen met antibiotica in elk stadium van de ziekte wel mogelijk. De kans op herstel is bijna 100%, maar in een later stadium groeit de kans op restverschijnselen.
Ga in ieder geval altijd naar de huisarts. Gebruik nóóit aspirine om koorts te onderdrukken. Paracetamol is daarentegen niet gevaarlijk.
Is Lyme besmettelijk?
De ziekte is niet besmettelijk. Mensen kunnen elkaar niet besmetten en kunnen ook niet besmet raken door teken te verwijderen bij andere mensen of bij honden.
Ben ik na genezing immuun?
Nee, het lichaam bouwt wel afweerstoffen op, maar dit is niet voldoende. Een tekenbeet kan dus opnieuw leiden tot Lyme.
Brengen teken ook nog andere ziektes over?
Helaas komt dat steeds vaker voor. Tot voor enkele jaren gebeurde dat vrijwel alleen in het buitenland, maar de laatste tijd worden ook Nederlandse en Belgische dierenartsen geconfronteerd met tekenziektes, met name Babesiosis (Piroplasmose).
Tussen het oosten van Frankrijk en Rusland komt ook Frühsommer-Meningo-encephalitis (FSME) voor. Eén tot twee weken na de beet treedt tijdelijk koorts op. De koorts kan zich later herhalen, maar dan ook nog met neurologische verschijnselen (encephalitis). Is de ziekte eenmaal opgetreden, dan is geen behandeling met medicijnen mogelijk. Voorkomen is wel mogelijk, mits een arts binnen vier dagen na de beet afweerstoffen kan toedienen.
In landen rondom de Middellandse Zee brengen teken ook Fièvre boutonneuse over. Op de plaats van de tekenbeet verschijnt eerst een klein zweertje. Daarna volgen koorts en rode vlekjes, eerst op de handpalmen en voetzolen, en later over het hele lichaam. De ziekte wordt behandeld met het antibioticum doxycycline.
Kunnen honden ook teken krijgen?
Dat kan - sterker nog: een hond loopt een veel grotere kans om een teek op te lopen dan zijn baas. Honden lopen veel vaker door het struikgewas en komen op plaatsen waar mensen amper komen. Controleer je hond dus na iedere boswandeling.
Hondenteken kun je eveneens met een tekentang verwijderen.
Meer informatie
- Stichting SAAG
Bevat de volledige tekst van een brochure over teken en Lyme. Biedt daarnaast een telefonische helpdesk. - Nederlandse Vereniging voor Lymepatiënten
De site bevat naast algemene informatie ook links naar andere websites. - Lyme-ziekte
Brochure van het Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid in Brussel. Informatie over waar teken in België voorkomen. - Zecke.de
Informatieve Duitse website over teken (Zecke) van farmaceutisch bedrijf Baxter, dat hiertegen een inentingsprogramma biedt. Bevat kaartjes van risicogebieden in Europa. - Teek Care
Website van Chantal Geilen, een ex-Lyme-patiënte. Het onderdeel Verhalen bevat haar persoonlijke ervaringen en die van andere patiënten. - LymeNet
Deze particuliere site bevat naast basisinformatie over Lyme ook artikelen, literatuur en een uitgebreid forum.
Boeken en gidsen
Nieuwsoverzicht
- Minder teken dankzij runderen
- Spray tegen teken
- Tweemaal meer besmette teken in Nederland
- Insectendeskundige: teken kunnen nationale ramp worden
- Nieuwe tekenverwijderaar van Tropenzorg
- Artsen terughoudend met antibiotica na tekenbeet
- Zweeds lab test teken op Lyme
- Dodelijke hondenteek duikt weer op
- Amerikaanse tekenverwijderaar nu ook in Nederland leverbaar
- Vijf jaar hoofdpijn door ziekte van Lyme
- Microbioloog: diagnose ziekte van Lyme vaak verkeerd gesteld
- Steeds meer teken in Centraal-Europa
- Teek kan gevaarlijk zijn voor honden
- Vooral teken bij zitten op boomstronk
- Warm weer zorgt voor explosie aan teken in bossen
- Ziekte van Lyme duikt vaker op
Aanvullingen en tips van bezoekers
- P.
- Tekenbeten hoeven geen rode kring te geven! En nog een heel belangrijk punt, bloedtesten op Lyme zijn vaak vals negatief; betekent dat je dus wel besmet bent maar de test aangeeft van niet. Als je wel de symptomen hebt, is er grote kans dat je de ziekte wel hebt en het is alleen te genezen met antibiotica. Hoe langer je wacht met de medicijnen, hoe meer risico dat de klachten niet meer over gaan en je misschien wel gehandicapt raakt. Of er moet maandenlang antibiotica worden gebruikt.
- Cherry
- Goede info, maar er bestaat wel degelijk een vaccinatie. Wordt in 3 gedeelten gegeven. Zelf heb ik de eerste al gehad en de tweede krijg ik in mei. De laatste pas enige maanden later.
- Fleur
- Wat ook kan helpen is Tea Tree Oil. Een paar druppeltjes uitsmeren over het lichaam. Het ruikt wel een beetje sterk, maar het werkt!
- Niels
- Lang niet alle teken dragen Lyme. En als je gebeten bent, zelfs door een teek met lyme wil dat nog niet zeggen dat je ook lyme krijgt. Snelle verwijdering is wel essentieel.
- Sandra
- Er is een spray te koop bij de apotheek en betere drogist die speciaal voor ter voorkoming is van muggen en tekenbeten. Zeker handig om mee te nemen voor de bos,heide wandeling en een aanrader voor mee te nemen op vakantie. Kosten € 8,25 voor 75 ml.
- Sandra
- Als je een teek hebt verwijderd is het raadzaam, ook al krijg je geen kring om de wond, om binnen 4-6 weken erna een bloedonderzoek te laten doen om eventueel een besmetting met de ziekte van lyme op te sporen. Deze informatie is wel bekend bij de huisartsen maar vaak niet bij andere mensen, waardoor eventuele symptonen en ernstige reacties te laat worden herkend.
- Nancy
- Zelf gebruik ik frontline voor mijn katten en hond en dat bevalt al jaren prima.
- M.
- Bij je dieren ook goed in de gaten houden. Bij de Pets place is the tick tool te koop, het zogenoemde maatbekertje wat hierboven ergens genoemd word, ik heb hem nu een keer bij een van de katten gebruikt en het werkt prima. Een echte aanrader!
Voor dringende medische adviezen
Ga naar je huisarts, of bel de telefonische helpdesk van de Stichting SAAG.
