Pelgrimspaden
Via Francigena
Pelgrimstocht naar Rome. Auteur: Klaas van der Poel.
Op deze pagina:
- Waarom Rome?
- Waarom de Via Francigena?
- De Via Francigena als pelgrimsweg
- De Via Francigena als een historische en culturele weg
- Voorgangers
- Het landschap
- De Via Francigena als uitdaging
- Recente ervaringen
- Etappe-indeling
- Praktische aanwijzingen
- Literatuur
- Links
- Andere wegen naar Rome
- Nieuwsoverzicht
Waarom Rome?
Rome is een belangrijk centrum, misschien wel hét centrum van West Europa en van de West-Europese beschaving. Met een historie van zo'n 2500 jaar is Rome veel ouder dan Parijs, Londen, Amsterdam of welk ander Europees centrum ook. Een stad waar mensen uit heel Europa door de eeuwen naar heen en weer zijn getrokken: Romeinse legioenen, vreemde veroveraars, barbaren, kooplui, pelgrims, geleerden en toeristen.
Waarom de Via Francigena?
Geen wonder dat er "vele wegen naar Rome leiden". We moeten ons dus een beetje beperken. We willen het hebben over wegen die naar Rome lopen vanuit de landen aan de Noordzee en vanuit het Frankenland, de wegen dus die lopen "tussen Keulen en Parijs". Ook dan zijn er nog vele mogelijkheden: door Duitsland, door Frankrijk, ten westen of ten oosten van de Apennijnen (zie Andere wegen).
Van al die wegen kiezen we er één: de Via Francigena (klemtoon op de i). Francigena wil zeggen: van de Franken, de weg dus die de Franken namen. Volgens de Italianen begint die weg in Noord Italië, in de buurt van Aosta. Anderen laten de Via Francigena beginnen in Engeland, vanwaar een beroemde bisschop in het jaar 990 Rome bezocht.
Wat ons betreft loopt de Via Francigena vanuit Nederland naar Noord Frankrijk. Daar pikken we de weg op die vanaf Canterbury komt en lopen we, linea recta, via de Grote St Bernard en via Toscane naar Rome. Het is een rechte, historische, klassieke weg. Van Nederland uit ruim 1900 kilometer, vol historie, schoonheden en uitdagingen.
De Via Francigena als pelgrimsweg
Pelgrimeren hoort bij het christelijke geloof, net zoals gebeden erbij horen. Pelgrimeren hoort trouwens ook bij andere grote religies, denk aan de hadj van de moslims. In de middeleeuwen waren er in de christelijke traditie drie grote pelgrimsroutes: naar Jerusalem, naar Santiago de Compostella en naar Rome. Jeruzalem, voor het heilig graf en de andere heilige plaatsen van Christus; Santiago, voor het graf van de apostel Jacobus; Rome, voor het graf van de apostelen Petrus en Paulus en nog veel meer heiligen.
Grote groepen mensen trokken daarop af - om boete te doen, om gunsten te vragen en om uiting te geven aan hun devotie. Ter onderscheiding droegen pelgrims naar Jeruzalem daarbij een palmtak, die naar Santiago een schelp en die naar Rome twee gekruiste sleutels. Verder moesten kerkelijke functionarissen (zoals Maarten Luther), ook wel eens in Rome zijn omdat dat nu eenmaal het centrum van de Christenheid was. In de middeleeuwen vonden dat soort reizen plaats met de toen beschikbare middelen, dus soms te paard, maar meestal te voet.
Zo is de weg vanuit onze streken naar Rome innig verbonden geraakt met pelgrims: mensen die, gedreven door een vuur en een visie, te voet, de afstand naar Rome aflegden en vervolgens, vol goede voornemens, weer terugkeerden naar hun haardsteden in het kille Noorden. Hoeveel zijn het er geweest? Wie zal het weten. In de tijdspanne van zo'n 15 eeuwen echter zeker vele, vele miljoenen. Bijna zeker was er minstens één van je eigen voorouders bij. Die mensen gingen meestal op weg zonder kaart en zonder geld, vertrouwend op hun medemensen. Ze lieten langs hun pelgrimsweg heel wat sporen na die ook nu nog getuigen van hun idealen.
De Via Francigena als een historische en culturele weg
Reizend van de rand van de Noordzee in de richting van Reims kom je langs plaatsen als Schiedam (van Liduina) en Brielle (van de martelaren) en over de dammen en dijken van Zeeland. Je verlaat Nederland bij Hulst, waar koning Leo de vos Reinaert voor straf op pelgrimstocht stuurde. Vandaar door Vlaanderen langs Gent en Antwerpen, tot Mons in Henegouwen, waar prinses Waltruud in een mooie gothische kerk begraven ligt.
Noord Frankrijk toont je de memento's van de Eerste Wereldoorlog, maar ook in ieder dorp een vesting-kerkje uit de veertiende eeuw. Reims loop je binnen via een duidelijke Romeinse heirweg, kaarsrecht door het landschap. Reims is een centrum en het centrum van Reims is de kathedraal, maar historisch niet minder belangrijk is de St Remi waar Clovis (Clodewik) werd gedoopt. Als je vanuit Reims in de richting van Rome gaat, loop je vanzelf weer over zo'n Romeinse legerweg, kilometers ver door het land.
Dan door de heuvels van de Bourgogne, langs Clairvaux, waar Bernhard de kruistochten predikte. Vervolgens door Franche Comté, de heuvels en dalen van de Jura tot aan het meer van Geneve. Dan heb je de Alpen al in zicht en volg je, door het dal van de Rhone, Napoleon, die in 1800 Italie binnenviel over de Grote St Bernhard pas. Op de top van die pas word je als pelgrim gastvrij ontvangen in het hospitium gebouwd in 1041 door Bernhard van Menton.
Vandaar duikt de weg de Vallée d'Aosta in, waar bruggen, kastelen en wegen de inspanningen van de Romeinen en later de Savoyes duidelijk markeren. In de Po-vlakte slaat de moderne industriële wereld duidelijk toe, maar de wegen hebben nog namen uit de tijd van de Romeinse keizers: de Via Aemilia en verderop in Toscane de Via Cassia. Er komen nog een paar absolute hoogtepunten: de Cisa pas, Lucca, San Gimigniano en Siena. Vooral in Italië hebben de pelgrims (en hun verzorgers) vele, vele kerken, kapellen en andere bouwsels achtergelaten, meestal rijk versierd met beeldhouwwerk, mozaïeken en schilderingen. Met verve beschreven in het boek van Reinier Bloem: De weg der wonderen.
Voorgangers
De historie vertelt over vele beroemde voorgangers op deze wegen: St Willibrord, de eerste bisschop van Utrecht (658 – 739) reisde tweemaal op en neer. Karel de Grote liet zich in 800 in Rome tot keizer kronen. In het jaar 990 reisde bisschop Siegeric vanuit Engeland naar Rome en werd daar door de paus tot bisschop van Canterbury gewijd. Hij hield een nauwkeurig journaal bij van zijn terugreis, die hij aflegde in 79 dagmarsen. De steden en rivieren die hij doortrok zijn vandaag nog allemaal goed herkenbaar. Zijn traject houden we daarom aan als de klassieke Via Francigena. Zijn journaal is bewaard in het British Museum in London en is het oudste gedetailleerde verslag van een pelgrimsreis in Europa.
Uit de middeleeuwen zijn verder reisverslagen bekend van Nicolaas van Munkathvera, die in 1154 van IJsland naar Rome reisde. Hij volgde de Hanze steden, o.a. Deventer en Zutphen en sloot ergens in Bourgondië aan op de Via Francigena. Philippe II August, koning van Frankrijk keerde via Rome terug van de derde kruistocht in 1191 en beschreef zijn route die voor een deel de Via Francigena volgde. Ongetwijfeld gingen nog vele pelgrims en kooplui en avonturiers in de middeleeuwen dezelfde weg, terwijl de andere grote passen over de Alpen, de Gotthard en de Brenner langzaam aan belang wonnen.
Dan is het een tijd stil, maar in 1994 roept de raad van Europa de Via Francigena uit tot Itinerario Culturale Europeo, één van de historische wegen van Europa, net als de befaamde Camino naar Santiago de Compostella. Een groep Italianen heeft de weg in 1999 gelopen en er een prachtig boek over geproduceerd: La Via Francigena – Camina Europea –1, door G. Corbellini en L. Grazioli.
Het landschap
De Via Francigena is geen saaie weg, zelfs als je de geschiedenis niet zo goed kent. Je komt door vijf landen en drie taalgebieden, drie bergruggen (Jura, Alpen en Apennijnen) en ongetelde heuvels, dalen en rivieren.
Er zijn wat flinke steden, zoals Reims, Besancon, Lausanne en Siena, maar verder is er voornamelijk het landschap met steeds weer andere karakteristieken: de Zeeuwse stromen, de wijngaarden van de Champagne, de watervallen van de Jura en dan natuurlijk de Alpen en de heuvels van Toscane. Sommige stukken zijn weids en verlaten, zoals de velden van Noord Frankrijk; andere druk en bewoond, zoals Vlaanderen en de Vallée d'Aosta.
Meestal is het grote verkeer heel goed te vermijden en waar je daar toch in terecht komt is er ook wel openbaar vervoer om je er weer uit te helpen. Duur en goedkoop: in alle stadjes van enige omvang kun je wel overnachten, soms zelfs in grote luxe. Maar vaak zijn er ook aardige lokale tavernes, chambres d'hôte of een onverwacht onderdak bij iemand die wel bereid is een arme pelgrim te helpen. En er zijn natuurlijk overal kerken en kerkjes, soms van een juichende pracht en praal, en soms gewoon een huisje voor een heilige die je nog niet kende.
De Via Francigena als uitdaging
De Via Francigena is voor de pelgrim te voet zeker geen platgetreden baan. Een behoorlijke routebeschrijving bestaat er eigenlijk (nog) niet van en refugio's zoals die langs de Camino de Santiago voorkomen zijn er niet. Je moet dus zelf je weg maar vinden, naar je eigen smaak: hier en daar over GR's en voetpaden, maar onvermijdelijk ook stukken over het asfalt. Boven de Alpen is dat geen groot probleem, want er zijn gedetailleerde kaarten, veel rustige landweggetjes en het land is meestal dun bevolkt. In Italië is dat wat anders: er zijn weinig betrouwbare en gedetailleerde kaarten en de wegen zitten vol met auto's. Dat betekent dus: zoeken, vragen en proberen en zo nu en dan een stukje terug of overslaan. Maar je gaat er komen, want de mensen gaan je helpen. Het helpt meestal om duidelijk te maken dat je pelgrim bent op weg naar St Pieter. En soms moet je wel eens wat extra tijd nemen om uit te leggen dat je echt gaat lopen en dus de volgende stad die avond niet meer gaat halen en de autoweg geen goed idee vindt.
Verder is 1900 km natuurlijk een heel eind: met 30 km gemiddeld toch meer dan 2 maanden. Maar je kunt de tocht natuurlijk in etappes breken. Verder zijn de Alpen nogal steil en hoog: de Grote St Bernhard is 2473 m en die is in het winterseizoen te voet niet begaanbaar. En het weer in Europa is echt Europees: van alles wat.
Maar als je het einde haalt staat je een fraai certificaat te wachten, uitgereikt door de kapelaan van de St Pieter, in de sacristie. Je moet dan natuurlijk wel trouw je boekje hebben laten stempelen, maar vooral de Italiaanse pastoors zijn daar wel op aanspreekbaar en het is een goede basis voor een praatje. Je aankomst in de St Pieter zal verder zeker overweldigend zijn, al was alleen maar omdat dat nu eenmaal een overweldigende kerk is. In de St Pieter is ook een prachtig beeld van Petrus waarvan je de teen kunt kussen en in de crypte is het graf van diezelfde Petrus, vriend en metgezel van Christus. Dan is er nog een paus, maar die krijg je waarschijnlijk niet te zien, en zijn er nog zo'n 300 kerken en een heleboel oudheden, maar om die allemaal te bekijken, dat is pas een echte uitdaging.
Recente ervaringen
Ma noi siamo pellegrini, como voi siete (wij zijn maar pelgrims, net als u) – zegt Dante ergens. De Via Francigena is nog lang niet zo'n goed beschreven en georganiseerde – en drukke – pelgrimsweg als de Camino de Santiago. Er is inmiddels wel een Association Via Francigena (AVF) te vinden op www.francigena-international.org. De AVF publiceert een Vademecum met praktische informatie, zoals bezienswaardigheden en overnachtingsadressen langs de route. De AVF stelt ook een pelgrimspaspoort (stempelboekje) ter beschikking, op vertoon waarvan men in de sacristie van de St Pieter een Testimonium uitgereikt krijgt. Recent is er ook een boekje uitgegeven met ervaringen van verschillende Nederlandse pelgrims op diverse routes, getiteld Basisgids voor Romegangers – zie in de sectie Literatuur. De meesten volgden zo ongeveer de tocht van Bertus Aafjes, dat wil zeggen door Duitsland en over Florence. Verder zijn er ook enkele beschrijvingen van individuele tochten op internet te vinden (zie Links). Gefietst wordt er ook wel en daar zijn aardige gidsjes voor, bijvoorbeeld: Onbegrensd fietsen, door Paul Benjaminse.
Mijn vrouw Helen en ik zijn best een beetje trots om te melden dat we op 26 april 2003 onze Via Francigena van Wassenaar naar Rome voltooid hebben. Ons Testimonium hangt thuis aan de muur. De 63 dagmarsen die we voor het 'project' nodig hadden staan elders op deze site beschreven. Een paar impressies van onze tocht hebben we samengevat in de sectie 'De Via Francigena: een impressie op een postzegel'. Soms vertellen we ook over onze ervaringen, vooral aan mensen die overwegen om misschien zelf de tocht te maken. Als we tenminste niet weer op reis zijn naar andere bestemmingen voor pelgrims (want pelgrims zijn we toch immers, net als u).
Mocht u behoefte hebben aan nog meer informatie, dan zijn we zeker bereid om onze ervaring en kennis te delen. Het adres is:
Klaas en Helen van der Poel
Oldenbarneveldweg 7
2242 BA Wassenaar
telefoon: +31 70 511 71 86
Etappe-indeling
Hieronder volgen de details van de 63 etappes die (voor ons) uiteindelijk de tocht naar Rome hebben volgemaakt. Begonnen in het voorjaar van 2002, voortgezet in de zomer van dat jaar en afgemaakt in april 2003. Op 26 april 2003 waren we in Rome en kregen een heus certificaat van de koster van de St Pieter. 79 Dagen deed de legendarische bisschop Siegeric er over (naar Canterbury) in het jaar 990. Maar ja, wij zijn dan ook in niet geringe mate geholpen door de beschikbaarheid van wegen, bruggen, comfortabele hotels, min of meer betrouwbare kaarten etc. In totaal hebben we 1944 km afgelegd, voor de rekenaars dus ruim 30 km per dag.
We registreerden één echte rustdag: Paaszaterdag van 2003 brachten we in echte rust door in het klooster van Monte Oliveto. Verder liep een rustdag meestal uit op een middag wandeling van zo'n 15 km. Wel hebben we de tocht drie keer onderbroken en zijn we thuis weer frisse krachten gaan op doen en wat werken aan de 'normale' dingen van het leven. Maar iedere keer zagen we weer uit naar de dag dat we opnieuw van start zouden gaan, trekkend aan het leidsel.
Het was alles bij elkaar een hele mooie tocht. Een tocht om nooit te vergeten. En dat doen we dan ook niet. We werken nu aan een uitgebreid verslag, met foto's en tekst. Daar komt nog wel een keer een berichtje over. Hieronder dus de'technische' details: afstanden, wegen, overnachtingen, met wat suggesties voor wie misschien na ons zal komen. Hier en daar zijn we de naam van een hotel vergeten, maar dat hopen we nog een keer aan te vullen.
- deel 1: Wassenaar – Reims (418 km, 13 dagen)
- deel 2: Reims - Pontarlier (420 km, 13 dagen)
- deel 3: Pontarlier - Vercelli (345 km, 11 dagen)
- deel 4: Vercelli – Roma (761 km, 26 dagen)
Totaal: 63 dagen, 1944 km, gemiddeld 31 km / dag.
Tien praktische tips
1. Kaarten
In Nederland lopen we bij voorkeur op de 50.000 kaarten van de ANWB. Van Belgie vonden we 50.000 kaarten bij Bever Sport. De Franse 100.000 kaarten van Michelin vonden we prima. Ze zijn overal te krijgen (ook in Frankrijk). Van Zwitserland kregen we bij Bever Sport een set 50.000 kaarten (wel duur). Italië is een probleem. De 200.000 kaarten van Shell (bij de ANWB) zijn goed, maar weinig gedetailleerd. Soms zijn bij Informatione Turistica lokale kaarten te krijgen, maar die stellen meestal niet veel voor. Van sommige streken zijn er 100.000 kaarten (bij Pied a Terre), maar die zijn verouderd en onvolledig.
2. Wandelgidsen
Voor wie vlot Italiaans leest is er de prachtige rapportage van Grazioli en Corbellini, maar die lui lopen veel langs snelwegen. Ook wij volgden nog al eens wegen, meestal landwegen. Onze route staat elders op de site. In Toscane van San Miniato tot Siena hadden we een heel mooi gidsje: La Via Francigena in Val d'Elsa. Verder hadden we een routegids (in het Italiaans) van d'Atti en Cinti. Soms klopte het, maar een paar keer zijn we er zo mee verdwaald dat we hem op de bodem van de rugzak gestopt hebben. Dat was het dan.
3. Overnachten
Wij hadden geen tent bij ons en zochten meestal een eenvoudig hotelletje (via de Guide Michelin, via de syndicat d'initative, of door te kijken en te vragen) of een bed&breakfast (via de Guide Gites de France). Als het lukte vroegen we onderdak bij kloosters, soms een dagje vooruit bellen, maar soms ook gewoon inlopen. Als je de regel van Benedictus in acht neemt moet dat eigenlijk altijd lukken. Wij hebben hele goede herinneringen aan de Grote St Bernhard, Mortara, Pontremoli, San Gimignano, Siena, Monte Oliveto en Sutri. In Italië hebben we veel steun gehad van het Vademecum dat te krijgen is via www.francigena.ch.
4. Taal
In Italië helpt het wel erg veel als je tenminste een mondje Italiaans kent, anders snappen ze je echt niet. Voor Frankrijk geldt dat eigenlijk ook. Je hebt zo veel meer gezelligheid en contact als je een beetje een gesprek kunt voeren. In Nederland, België en Zwitserland is de taal natuurlijk geen probleem en heb je alleen een positieve en enthousiaste uitstraling nodig.
5. Paden en bordjes
In Nederland en Belgie liepen we veel over fietspaden, met prima bordjes. Gaat altijd goed, vooral buiten het vakantieseizoen. Helaas lopen in Frankrijk de GR's allemaal de verkeerde kant op. Zwitserland staat vol gele bordjes die fiets- en wandelpaden aanduiden. Het kostte ons drie dagen om uit te vinden hoe je die gebruikt. Ze zijn altijd goed en laten je niet in de steek, maar hebben de neiging erg door de bergen te lopen. In Italië kun je absoluut niet op bordjes en borden vertrouwen. Soms gaat het een tijdje goed, maar op de eerste dag na de Grote Sint Bernard waren wij al verdwaald.
6. Weer en seizoen
Door Nederland en België en Noord Frankrijk hebben wij in de winter/ vroege voorjaar gelopen. Prima, lekker rustig. Door Oost Frankrijk, Zwitserland en Noord Italië in de zomer. Ook goed, maar in de Po-vlakte moesten we echt ophouden: veel te heet en barstensvol muggen. Van de Po-vlakte tot Rome in april. Prima, maar sneeuw in de Apennijnen en best veel regen. Conclusie: de hitte in de zomer is het grootste probleem. Maar in de winter (tot ongeveer juni) kun je de Alpen niet over. Vroeger liep men in de zomer 's nachts.
7. Wat mee te nemen
Dat is eenvoudig: alles wat je thuis laat is mooi mee genomen. Als je echt iets nodig hebt kun je het onderweg altijd wel kopen. Een bijzonderheid: Wij hebben altijd een flink stuk stevig plastic bij ons om op te zitten, op/onder te liggen. Een zakmes, een kompas en een liter water. Alles bij elkaar niet meer dan 12% van je lichaamsgewicht.
8. Openbaar vervoer
In principe en als het moet is dat er wel, maar meestal niet als jij wil. Op het platteland van Frankrijk en Italië zijn de bussen schaars (meestal 's ochtends en 's avonds). Desnoods krijg je wel een taxi, maar dan moet het wel echt nodig zijn. Wij gaven onszelf soms dispensatie om in en uit een grote stad (Besancon, Siena, Lausanne) de trein of de stadsbus te nemen. Spaart een hoop gedwaal door industriegebeiden. In Italië zijn een paar stukjes waar we (zonder schaamte) de trein aanbevelen: tussen Pontremoli en Aulla en tussen Carrara en Pietrasanta.
9. Stempelen
Het hoeft natuurlijk niet, maar het is toch leuk om in de sacristie van de St Pieter een Testimonial op te halen. De Association Via Francigena (AVF) stuurt je op verzoek een stempelboekje net als dat voor Santiago. Wij vonden het meestal ook een goede binnenkomer in de lokale parochiekerk en een aanleiding voor een kop thee en een verzoek om onderdak. Doen dus.
10. Wat kost dat?
Het heeft ons dus 63 dagen van ons leven gekost. En ieder één paar schoenen. Verder heeft het ons met zijn tweeën toch wel ongeveer 70 euro per dag gekost: slapen, eten, drinken, dingetje hier, dingetje daar en de reis terug. Een dikke 4000 euro dus. Kun je een heleboel weken voor naar de Costa Brava. Maar dat is geen vergelijk, toch?
Literatuur
Zoals eerder gezegd: een echte bruikbare wandelgids hebben we nog niet gevonden, maar hier is wat literatuur die kan helpen, al is het alleen maar om te dromen. Bij tijd en gelegenheid hopen we hier nog meer nuttige titels aan toe te voegen.
- G. Corbellini, L. Grazioli: La Via Francigena, cammina Europa nr 1, Revista del Trekking, 1997, ISBN88-374-1506-0
Een prachtig boek, in het Italiaans, met veel foto's. Van Canterbury tot Rome. Maar ze lopen langs de snelwegen. - C. Henning: Wandelgids Toscane, ANWB, ISBN 9018012874
Brokstukken waarschijnlijk goed bruikbaar, duidelijk beschreven, vertaald uit het Duits. - P. Benjaminse: Onbegrensd fietsen van Amsterdam naar Rome – deel 3 Florence –Rome, Carto Studio Amsterdam
Waar je kan fietsen kan je (meestal) ook lopen. Dit gaat grotendeels de goede kant op, door Duitsland. - F. Dufour: Alte wegen nach Rom, ISBN 3702222529
De bezienswaardigheden in Italie goed beschreven, maar geen voetpaden. - Hilaire Belloc: The Path to Rome, Penguin (via Amazon.com)
Romantisch relaas van een avontuurlijke Fransman in 1900. Zeer onderhoudend. Antiquarisch. - R. Bloem: De weg der Wonderen, Valkhof pers, Nijmegen
Bloemrijke beschrijving van kunst en cultuur in Lombardije en Toscane. - Bertus Aafjes: Een voetreis naar Rome
Gedicht van een jongeman op reis in 1938. Alleen nog antiquarisch te krijgen. - Adelaide Trezzini: Vademecum, Association Via Francigena (Pied a terre)
Een klein handzaam boekje met de hele route (Canterbury tot Rome in 2 delen). Nuttige adressen, vooral (gratis) overnachtingen. Maar geen details over voetpaden. - Renato Stopani: De via francigena, ENIT Nationaal Italiaans Verkeersbureau, tel 020-6168246, Amsterdam
Beschrijving van de oude route in Italië. Nadruk op kerken en monumenten, geen loopgegevens, geen overnachtingen. - Renato Stopani: La via Francigena, storia di una strada medievale, Le Lettere, Milano, 1998, ISBN 8871664000
Een prachtige platenboek over de cultuurhistorie langs de Via. - Herman Post: Te voet naar Rome, Conserve, 1991, ISBN 9054290048
Een schrijver/journalist volgt het spoor van Bertus Aafjes. Door Duitsland en Assisi, met redelijk precieze route en kaartjes. - Luc Devoldere: De verloren weg - Van Canterbury naar Rome, Atlas, Amsterdam, 2002, ISBN 90-450-0240-x
Zeer persoonlijke indrukken bij de voorbereiding en de reis (per auto) langs enkele monumenten van Via Francigena (zoals Rein Bloem, maar dan breder en breedsprakiger). - Monica d’Atti, Franco Cinti: La guida di pellegrini sulla Via Francigena, Edimont, 2001, ISBN 88-500-0131-2
Gedetailleerde etappe beschrijvingen met suggesties voor overnachtingen. In het Italiaans en helaas niet altijd te vertrouwen. - Kees Roodenburg (red.): Lopen Naar Rome, basisgids voor Romegangers, 2004, ISBN 90805891335 (Pied a terre, Amsterdam)
Een verzameling ervaringen van Nederlandse wandelaars naar Rome. - J.W. von Goethe, Meine Italienische Reise, 1786
Interessant beeld van de tijd en de route, maar hij ging wel per postkoets.
Links
- www.viafrancigena.com
Een (Italiaanse) aanzet van een ambitieuze site. Goed overzicht, wat hotels, etc, maar de invulling ontbreekt nog grotendeels. - www.francigena-international.org
De site van de Association Via Francigena, een vereniging met hele bruikbare gegevens en met het doel om pelgrims bij te staan. - www.laane.nl
Ab en Marijke Laane liepen met een tentje door Duitsland in 2004. Enthousiast verhaal. - www.reitsmaroutes.nl
Een fietsroute door Duitsland naar Florence. Ziet er goed verzorgd uit en waar je kunt fietsen kun je (meestal wel redelijk) lopen. Geen praktische loopervaring mee bekend. - www.cartostudio.nl
Hightech site , maar met een fietsroute beschreven door Benjamin. Ik heb het deel door Italië bekeken. Dat ziet er goed uit, maar wel veel over rode wegen. - Vals plat is ook klimmen
Reisverslag (pdf-document) van een fietstocht van Bertus Ververs. Bevat ook een bagagelijst. - Huis in het bos
Voettocht van Willem Beukers langs de Via Francigena naar Rome, waarbij hij geld inzamelt voor een goed doel (Villa Pardoes).
Bij tijd en gelegenheid hopen we hier (ook) nog meer nuttige links aan toe te voegen.
Andere wegen naar Rome
De best bekende Nederlander die naar Rome liep is waarschijnlijk Bertus Aafjes. Die liep als jonge man in 1936 langs de Rijn en de Zwitserse meren naar Rome en bezong zijn belevenissen in een romantisch gedicht. Vanuit onze streken, vooral vanuit het Oosten van het Land ligt deze route voor de hand. Ook nu nog zoeken velen hun weg naar het Zuiden door de Duitse gebieden en volgen, zeg maar, de weg van Bertus Aafjes. Daar zijn een paar goede redenen voor: Door Duitsland en verder door Zwitserland lopen een aantal goede wandelpaden en het landschap is mooi: de Eifel, het Schwartzwald, de Zwitserse en Oostenrijkse Alpen. Verder hebben de Duitsers een solide wandeltraditie en zijn er veel bruikbare onderkomens. Tenslotte is het voor velen een stuk makkelijker om de eerste helft Duits te spreken in plaats van Frans.
Over de routes: er is door Duitsland niet zo’n nadrukkelijk traditionele route als de Via Francigena. Veel mensen pionieren dus zelf hun weg. Er zijn echter wel een paar grote E-paden (Europese wandelwegen) die grotendeels de goede kant op gaan. Dat zijn met name de E 1 (de grote Noord-Zuid route) en de E 8 (de Oost-West route). De E 8 is vanuit Rotterdam goed te volgen tot aan Koblenz en sluit daar aan op de E 1 die verder gaat langs het meer van Konstanz en via de Gotthard pas naar Pavia in de Po vlakte. Vandaar kan men in Italië ook weer kiezen voor West of Oost. De weg langs de westkust, door Toscane, kan de Via Francigena zijn. Meer naar het Oosten gaat men via Bologna, Florence en Assisi. Dit gedeelte is goed beschreven in een Nederlandse gids: Een Franciscaanse Voetreis.
Vanuit Nederland kan men ook nog kiezen voor de E 2 (ook bekend als de GR5) die loopt vanaf Maastricht door België, Luxemburg, de Elzas en de Jura en sluit bij het meer van Geneve aan op de Via Francigena . De E-paden hebben het grote voordeel dat het echte wandelpaden zijn. Onverhard dus, door de natuur en grotendeels autovrij. Nadeel is dat ze vaak erg op en neer gaan en vreselijk slingeren. Niet goed dus voor wie haast heeft. Maar welke pelgrim heeft er nu haast? De E-paden staan in grote trekken beschreven in een Duits boekje: Auf Tour in Europa (zie literatuur).
Een aantal reisbeschrijvingen van pelgrims naar Rome die langs de Oostelijke kant zijn gegaan, zijn beschreven in het boekje: Basisgids voor Romegangers (zie literatuur). Fietsers vanuit Nederland naar Rome gaan bij voorkeur via Duitsland. Daar heeft de beschikbaarheid van fietspaden ongetwijfeld mee te maken. Voor fietsers zijn enkele goed uitgewerkte routebeschrijvingen voorhanden (zie literatuur en links).
Links
Literatuur
- P. Benjaminse: Onbegrensd fietsen van Amsterdam naar Rome – deel 3 Florence –Rome, Carto Studio Amsterdam
Waar je kan fietsen kan je (meestal) ook lopen. Dit gaat grotendeels de goede kant op, door Duitsland. - F. Dufour: Alte wegen nach Rom, ISBN 3702222529
De bezienswaardigheden in Italie goed beschreven, maar geen voetpaden - Hilaire Belloc: The Path to Rome, Penguin (via Amazon.com)
Romantisch relaas van een avontuurlijke Fransman in 1900. Zeer onderhoudend. Antiquarisch. - Bertus Aafjes: Een voetreis naar Rome, antiquarisch
Gedicht van een jongeman op reis in 1936. Alleen nog antiquarisch te krijgen - Herman Post: Te voet naar Rome, Conserve, 1991, ISBN 9054290048
Een schrijver/journalist volgt het spoor van Bertus Aafjes. Door Duitsland en Assisi, met redelijk precieze route en kaartjes. - Kees Roodenburg (red.) , Lopen Naar Rome, basisgids voor Romegangers, 2004, ISBN 90805891335 (Pied a Terre, Amsterdam)
Een verzameling ervaringen van Nederlandse wandelaars naar Rome. Te krijgen bij Pied a Terre. - Hans Jurgen Gorges: Auf Tour in Europa, Das Handbuch fuer die Europaischen Fernwanderwege, Deutscher Wanderverlag, 2002, ISBN 3813403386
Beschrijving van de E-wandelpaden Europa. Heel bruikbaar. - J.W. von Goethe, Meine Italienische Reise, 1786, antiquarisch
Interessant beeld van de tijd en de route, maar hij ging wel per postkoets.
Nieuwsoverzicht
Eerdere nieuwsberichten van Tweevoeter over wandelen naar Rome:
