alles over wandelen

Pelgrimspaden

Via Francigena

Klaas van der Poel

De Via Francigena (klemtoon op de i) is één van de oudste pelgrimswegen in Europa. De naam betekent: de weg van de Franken, de Iter Francorum. Het is de weg die reizigers uit noord-west Europa in de middeleeuwen naar Rome voerde. Voor sommige Italianen begint die weg in Noord Italië, in de buurt van Aosta. Historici en de Association International Via Francigena (AIVF) laten de Via Francigena echter beginnen in Engeland, vanwaar bisschop Siegeric in het jaar 990 Rome bezocht. Van zijn reis hield hij een uitgebreid dagboek bij, dat bewaard wordt in het British Museum in London. Zo is de Via Francigena ook erkend door de Raad van Europa. Daar passen we ons dus in principe bij aan, maar voor ons loopt de Via Francigena vanuit Nederland via Vlaanderen naar Reims en sluit daar aan op de weg die vanaf Canterbury komt en doorloopt naar Rome. Het is een ruim 1000 jaar oude, historische, klassieke, en nog steeds actuele, weg. Van Nederland uit bijna 2000 kilometer, vol betekenis, schoonheden en uitdagingen.

De Via Francigena als een historische en culturele weg

Reizend van de rand van de Noordzee in de richting van Reims, kom je langs plaatsen als Schiedam (van Liduina) en Brielle (van de martelaren) en over de dammen en dijken van Zeeland. Je verlaat Nederland bij Hulst, waar koning Leo de vos Reinaert voor straf op pelgrimstocht stuurde. Vandaar door Vlaanderen, tussen Gent en Antwerpen door, tot Mons in Henegouwen, waar prinses Waltraud in een mooie gothische kerk begraven ligt.

Noord Frankrijk toont je de memento’s van de eerste wereldoorlog, maar in ieder dorp ook een vesting-kerkje uit de veertiende eeuw. Reims loop je binnen via een duidelijke Romeinse heirweg, kaarsrecht door het landschap. Reims is een centrum en het centrum van Reims is de kathedraal, maar historisch niet minder belangrijk is de St Remi waar Clovis (Clodewik) werd gedoopt. Als je vanuit Reims in de richting van Rome gaat, loop je vanzelf weer over zo’n Romeinse legerweg, kilometers ver door het land.

Dan door de heuvels van de Bourgogne, langs Clairvaux, waar Bernhard de kruistochten predikte. Vervolgens door Franche Comté, de heuvels en dalen van de Jura tot aan het meer van Geneve. Dan heb je de Alpen al in zicht en volg je, door het dal van de Rhone, Napoleon, die in 1800 Italie binnenviel over de Grote St Bernhard pas. Op de top van die pas word je als pelgrim gastvrij ontvangen in het hospitium gebouwd in 1041 door Bernhard van Menton.

Vandaar duikt de weg de Vallée d’Aosta in, waar bruggen, kastelen en wegen de inspanningen van de Romeinen en later de Savoyes duidelijk markeren. In de Po vlakte slaat de moderne industriële wereld duidelijk toe, maar de wegen hebben nog namen uit de tijd van de Romeinse keizers: de Via Aemilia en verderop in Toscane de Via Cassia. Er komen nog een paar absolute hoogtepunten: de passen van de Apennijnen, Lucca, San Gimigniano en Siena. Vooral in Italië hebben de pelgrims (en hun verzorgers) vele, vele kerken, kapellen en andere bouwsels achtergelaten, meestal rijk versierd met beeldhouwwerk, mozaïeken en schilderingen. Met verve beschreven in het boek van Reinier Bloem: De weg der wonderen.

Het landschap

De Via Francigena is geen saaie weg, zelfs als je de geschiedenis niet zo goed kent. Je komt door 5 landen en 3 taalgebieden, 3 bergruggen (Jura, Alpen en Apenijnen) en ongetelde heuvels, dalen en rivieren.

Er zijn wat flinke steden, zoals Reims, Besancon, Lausanne en Siena, maar verder is er voornamelijk het landschap met steeds weer andere karakteristieken: de Zeeuwse stromen, de wijngaarden van de Champagne, de watervallen van de Jura en dan natuurlijk de Alpen en de heuvels van Toscane. Sommige stukken zijn wijds en verlaten, zoals de velden van Noord Frankrijk, andere druk en bewoond zoals Vlaanderen en de Vallée d’Aosta.

Meestal is het grote verkeer heel goed te vermijden en waar je daar toch in terecht komt is er ook wel openbaar vervoer om je er weer uit te helpen. Duur en goedkoop: in alle stadjes van enige omvang kun je wel overnachten, soms zelfs in grote luxe. Maar vaak zijn er ook aardige lokale tavernes, chambres d’hote of een onverwacht onderdak bij iemand die wel bereid is een arme pelgrim te helpen. En er zijn natuurlijk overal kerken en kerkjes, soms van een juichende pracht en praal en soms gewoon een huisje voor een heilige die je nog niet kende.

De Via Francigena als uitdaging

De Via Francigena is voor de pelgrim te voet zeker geen platgetreden baan. Inmiddels zijn er wel een paar redelijke route beschrijvingen, maar de kaarten en de bewegwijzering zijn niet altijd even betrouwbaar, er zijn veel alternatieven en veel wordt aan het initiatief van de pelgrim overgelaten. Refugio’s zoals die langs de Camino de Santiago voorkomen zijn er niet. Je moet dus zelf je weg maar vinden, naar je eigen smaak: hier en daar over GR’s en voetpaden, maar onvermijdelijk ook stukken over het asfalt. Boven de Alpen is dat geen groot probleem, want er zijn veel rustige landweggetjes en het land is meestal dun bevolkt. In Italië is dat wat anders: er zijn weinig betrouwbare en gedetailleerde kaarten en de wegen zitten vol met auto’s. Dat betekent dus : zoeken, vragen en proberen en zo nu en dan een stukje terug of overslaan. Maar je gaat er komen, want de mensen gaan je helpen. Het helpt meestal om duidelijk te maken dat je pelgrim bent op weg naar St Pieter. ‘Io sono pellgrino al sepulchro de San Pietro’is een goeie om te onthouden. Soms moet je ook wat extra tijd nemen om uit te leggen dat je echt gaat lopen en dus de volgende stad die avond niet meer gaat halen en de autoweg geen goed idee vindt.

Verder is 2000 km natuurlijk een heel eind: met 30 km gemiddeld toch meer dan 2 maanden. Maar je kunt de tocht natuurlijk in etappes breken. Verder zijn de Alpen nogal steil en hoog: de Grote St Bernhard is 2473m en die is in het winterseizoen te voet niet begaanbaar. En het weer in Europa is echt Europees: van alles wat.

Maar als je het einde haalt staat je een fraai certificaat te wachten, uitgereikt door de kapelaan van de St Pieter, in de sacristie. Je moet dan natuurlijk wel trouw je boekje hebben laten stempelen, maar vooral de Italiaanse pastoors zijn daar wel op aanspreekbaar en het is een goede basis voor een praatje. Je aankomst in de St Pieter zal verder zeker overweldigend zijn, al was alleen maar omdat dat nu eenmaal een overweldigende kerk is. In de St Pieter is ook een prachtig beeld van Petrus waarvan je de teen kunt kussen en in de crypte is het graf van diezelfde Petrus, vriend en metgezel van Christus. Dan is er nog een paus, maar die krijg je waarschijnlijk niet te zien, en zijn er in Rome nog zo’n 300 kerken en een heleboel oudheden, maar om die allemaal te bekijken, dat is pas een echte uitdaging.

Onze ervaringen op de Via Francigena

Noi siamo pellegrini, como voi siete (wij zijn maar pelgrims, net als U) – zegt Dante ergens. Ik geef hier wat persoonlijke ervaringen en indrukken van de reis die mijn vrouw Helen en ik in 2002/2003 maakten. Wij hadden de Camino naar Santiago toen al achter de rug. Hier volgen de keuzes die wij maakten bij het plannen van onze tocht:

  • We liepen samen, soms een paar dagen met vrienden erbij. Dus niet in een groep en niet alleen. Dat betekent enorm veel steun aan elkaar, maar ook goed op elkaar passen, geen gekke dingen doen en alles goed overleggen.
  • We kozen de Via Francigena en niet één van de andere routes. Dat was op de eerste plaats omdat toen (2002) over die route de meeste informatie te vinden was. Verder speelde historisch gevoel een rol: we hadden het gevoel dat we met de Via Francigena het beste in de voetsporen bleven van onze middeleeuwse voorgangers. Ik denk dat dat correct is.
  • We wilden vanuit Nederland zo snel mogelijk de Via Francigena oppikken. Dat betekende dus in rechte lijn er naartoe. Praktisch: langs de 4de lengtegraad recht naar beneden, naar Reims en daar de Via oppikken.
  • Wegens werk en andere beslommeringen gingen we feitelijk in drie etappes: in het voorjaar van 2002 naar Reims, in de zomer van 2002 door Frankrijk tot aan de Po vlakte, en in het voorjaar van 2003 van de Po vlakte naar Rome.
  • We namen geen tentje mee. Dat betekent minder sjouwen, maar meer bezig zijn met het vinden van geschikte overnachtingen. Dat werd van alles: B&B, hotels, kloosters, particulieren, gemeentehuizen.

Onze route

Hieronder volgen de details van de 63 etappes die (voor ons) uiteindelijk de tocht naar Rome hebben vol gemaakt. Begonnen in het voorjaar van 2002, voortgezet in de zomer van dat jaar en afgemaakt in April 2003. Op 26 April 2003 waren we in Rome en kregen een heus certificaat van de koster van de St Pieter. 79 dagen deed de legendarische bisschop Siegeric er over (naar Canterbury) in het jaar 990. Maar ja, wij zijn dan ook in niet geringe mate geholpen door de beschikbaarheid van wegen, bruggen, comfortabele hotels, min of meer betrouwbare kaarten etc. In totaal hebben we 1944 km afgelegd, voor de rekenaars dus ruim 30 km per dag. We registreerden 1 echte rustdag: Paaszaterdag van 2003 brachten we in echte rust door in het klooster van Monte Oliveto. Verder liep een rustdag meestal uit op een middag wandeling van zo’n 15 km. Hieronder dus de’technische’ details: afstanden, wegen, overnachtingen, met wat suggesties voor wie misschien na ons zal komen. Hier en daar zijn we de naam van een hotel vergeten, maar dat hopen we nog een keer aan te vullen.

En toen we er waren …

Op zaterdag 26 april 2003 kort na het middaguur klommen Helen en ik langzaam de Monte Mario op, aan de rand van Rome. Rechts tussen de bomen opende zich plotseling het panorama van de stad: de koepel van de St Pieter, onmiskenbaar prominent tussen alle andere torens en gebouwen. Ik kneep in haar hand en we keken elkaar aan: we zijn er, we gaan het halen, na ruim 2 maanden lopen, verspreid over 2 jaar, zoveel kilometers, zo’n lange weg, zoveel beleefd, samen. Een foto, nog een foto en weg wezen, naar beneden.

Drie kwartier later waren we op het Pietersplein, in de omarming van de kolonnade. Plein vol mensen, helemaal enthousiast. Met de menigte mee de kerk in. Stop, zeiden de suppoosten, stop, zei de Zwitserse garde. ‘Ma noi siamo pellegrini’ zeiden wij. O, dat veranderde de zaak. We mochten door, de kerk in, de sacristie door, de crypte in. Daar zat een vriendelijke pater: Waarvandaan? zei hij, helemaal te voet? hoe lang hebben jullie er over gedaan? 63 dagen? Dat is flink doorgelopen. Een certificaat. ‘Tante grazie’ zeiden we. Dat hadden we onderweg al zo vaak gezegd tegen allerlei mensen die ons hadden geholpen. En we stonden weer in de kerk. Wat een pracht, wat een gebeurtenis, de hand op het beeld van St Pieter. Knipoogde hij even, of was dat de flits?

Weer terug op het plein bleken al die mensen gekomen te zijn om morgen de zaligverklaring mee te maken van hun favoriete dorpsgenoten. Er moest iets gevierd worden. De volgende ochtend waren we dus al weer op tijd op het plein. Een zee van mensen, groepen met petjes en sjalen, zingend. Voor ons? De paus wuifde. Naar ons? En de zon op het plein. Het is ons goed hier te zijn. Wat is Italie dan mooi. Maar dat wisten we natuurlijk al. Precies een maand hadden we immers door Italië gelopen. Vanaf de hoge top van de Grote Sint Bernard, waar we gastvrij ontvangen waren in het 1000-jaar oude klooster in de sneeuw, door de Po-vlakte met zijn rijstvelden en muggen, door de Appenijnen, berg op, berg af . Door de kronkelpaden van Toscane, waar het ene heiligdom volgt op het andere: oog in oog met de Volto Santo in Lucca, de serene rust van de Pieve a Chianni, de afdruk van de voetjes van Santa Christina in Bolsena en de Monte Oliveto, waar de paters ons moeiteloos door de liturgie van de verrijzenis voerden.

Maar de mooiste belevenis was misschien wel de kapel van de zusters Carmelitessen in Sutri (de oude Etruskische stad). We waren behoorlijk moe toen we aanbelden. ‘Ave Maria’ zei de zuster en vroeg wat we voor ontbijt wilden eten. We zaten even neer in de kapel en toen begonnen de zusters de vespers te zingen. Mooie oude gezangen, gezongen met serene stemmen, we waanden ons een ogenblik in de hemel en volmaakt tevreden en gelukkig stapten we eindelijk naar buiten, het zonlicht in. In Sutri scheen de zon op dorpsplein en het was zoals alleen een Italiaans dorpsplein kan zijn. Gezellig, die Italianen. Maar laat ze in godsnaam niet proberen om wegen aan te geven of landkaarten te maken. Wat een ramp.

Dan Zwitserland. Dat is niet alleen verrassend mooi, maar de kaarten kloppen en er zijn werkelijk hele mooie wandelwegen. Zoals bijvoorbeeld de afdaling van de Jura, richting Yverdon, of het pad langs het meer van Genéve, anderhalve dag vlak langs het meer en door de wijngaarden. En lekker eten dat je er kunt!

Frankrijk was natuurlijk ook mooi, wijds, met de horizon rond om je heen. In het Franse land is alles rond, zeiden wij, behalve de Romeinse weg die zo nu en dan als een mes door het land snijdt. Daar liepen we graag op, op de Voie Romaine, het geeft een gevoel van verbondenheid. Verbondenheid met al die soldaten, kooplui, maar vooral al die pelgrims die door de eeuwen heen over deze zelfde paden gelopen hebben, stap voor vermoeide stap, net als wij, op weg naar Rome, vanaf de lage landen aan de zee, over rivieren, bergketens, door bossen en akkers, bewoond door interessante mensen.

Je doet er wat van op, van zo’n wandeling: het beeld van de kathedraal van Reims die langzaam opstijgt boven de horizon, de zang van een leeuwerik, hoe hoog een berg is en hoe je er pas voor pas toch bovenop komt, en dat je elkaar behoorlijk nodig hebt. En blaren? gelukkig niet. En slecht weer? alle weer is loopweer, zeiden we altijd. En honger? geweldige honger. En slapen? ach, lukt altijd. En waar gaan jullie nu naar toe? Weten we nog niet, maar we bedenken wel wat, want ‘noi siamo pellegrini, como voi siete – we zijn immers pelgrims, net als u’.

Literatuur (een practische selectie)

1. G. Corbellini, L. Grazioli: La Via Francigena, cammina Europa nr 1
Een prachtig boek, in het Italiaans, met veel foto’s. Van Canterbury tot Rome. Maar ze lopen langs de snelwegen.

2. R. Bloem: De weg der Wonderen, Valkhof pers, Nijmegen
Bloemrijke beschrijving van kunst en cultuur in Lombardije en Toscane

3. Association Via Francigena , Vademecum Canterbury – St Bernhard en St Bernhard – Rome.
Een klein handzaam boekje met de hele route (Canterbury tot Rome in 2 delen) . Nuttige adressen, bezienswaardigheden en overnachtingen. Maar geen details over voetpaden.

4. Association Via Francigena, Topofrancigena Canterbury – St Bernhard en St Bernhard - Roma.
Keurige gedetailleerde kaartjes die een loopbare route aangeven. Te koop bij Pied a Terre, Amsterdam of bij de Vereniging Pelgrimswegen naar Rome.

5. Renato Stopani: De via francigena, ENIT Nationaal Italiaans Verkeersbureau, tel 020-6168246, Amsterdam
Beschrijving van de oude route in Italie. Nadruk op kerken en monumenten, geen loop gegevens, geen overnachtingen.

6. Renato Stopani: La via Francigena, storia di una strada medievale, Le Lettere, Milano, 1998, ISBN 8871664000
Een prachtige platenboek over de cultuur historie langs de Via Francigena

7. Luc Devoldere: De verloren weg- Van Canterbury naar Rome, Atlas, Amsterdam, 2002, ISBN 90-450-0240-x
Zeer persoonlijke indrukken bij de voorbereiding en de reis (per auto) langs enkele monumenten van Via Francigena. (Zoals Rein Bloem, maar dan breder en breedsprakiger)

8. Monica d’Atti, Franco Cinti: La guida di pellegrini sulla Via Francigena, Edimont, 2001, ISBN 88-500-0131-2
Gedetailleerde etappe beschrijvingen met suggesties voor overnachtingen. In het Italiaans en helaas niet altijd te vertrouwen.

9. Birgit Goetzmann, Via Francigena – Schweiz Italien, Outdoor Handbuch Band 201, ISBN 978-3-86686-2.
Uitgebreide etappebeschrijving van wegen, paden en overnachtingsadressen, met brede informatie. In het Duits. Nog geen ervaring mee bekend.

10. Paul Chinn, Babette Gallard: Lightfoot Guide to the Via Francigena, Pilgrimage publications, 2008, ISBN 9782917183014
Een moderne gids (in twee delen) voor wandelaars, fietsers en ruiters. Met GPS informatie en gedetailleerde beschrijvingen en plaatjes.

11. Klaas en Helen van der Poel, Verhaal van een voettocht via Rome naar Jerusalem, 2006, ISBN 978-9090213347 (te koop via de boekhandel of klaas@imme.nl)
Het eerste stuk gaat over de Via Francigena, summier, maar informatief.

Wandelgidsen

Te bestellen via deze site:

Wandelkaarten

Te bestellen via deze site:

Aanvullingen en correcties

henk berflo   (dinsdag 27 december 2011 14:14)

Mijn vrouw en ik liepen in 2011 van 14 juli tot 12 oktober van Dorst(bij Breda) naar Rome, via Wallonie en GR 5 en 5F en 5 tot Yverdon, daarna Via Francigena met kaarten van Monica d'Atti en Francvo Conti.
het boek Guida was in herdruk, die zomer, maar de kaarten waren in 2009 herzien en erg goed, gedetailleerd en informatief, over route(s) - ook alternatieve - en slaapgelegenheid op het in etappes verdeelde traject. Zeer aanbevolen kaart!
Het boekje is nu ook weer bij de tijd gebracht en en herdrukt.
gegroet
henk berflo

Chantal   (donderdag 11 augustus 2011 21:10)

Hallo,

Geweldig verhaal. Samen met vriendin Annie zij wij net vertrokken. Wij lopen van de St. Bavo naar Rome. Ons plan is in een opwelling ontstaan maar het voelde meteen goed. Als ervaren wandelaars zijn we gewend om zelf routes uit te zetten. Maar als we bij de bergen komen willen we bestaande routes op gaan pakken. Hoewel onze tocht uit vele etappes zal bestaan hopen we veel gebruik te kunnen maken van de info op deze site en natuurlijk de bronnen waarnaar verwezen wordt. Leuk om hier inspiratie op te doen. Wij zijn pas halverwege België en hebben dus nog vele km's te gaan.

Alle tips zij welkom.

Groet,

Koos Kamsma   (woensdag 1 april 2009 20:16)

Ook wij zijn te voet onderweg naar Rome. Eind april 2007 zijn we gestart in Pieterburen en hebben dat jaar het Pieterpad voltooid. Omdat mijn vriendin en ik nog een full-time baan hebben gebeurt onze tocht in etappes. Tegen het einde van het Pieterpad zeiden we tegen elkaar: het zou mooi zijn om van Pieterburen en de Sint Pietersberg naar het Piazza San Pedro te lopen. We zijn nu onderweg en inmiddels aanbeland in Urmatt (Frankrijk). In mei van dit jaar willen we naar Bern en in de zomer via de Gotthard naar Lugano of Chiasso. Ons einddoel is het Sint Pietersplein in Rome. er zijn nog vage plannen om van daaruit naar Sint Petersburg te lopen. We zoeken in Chiasso nog naar de aansluiting op de Via Francigena. Misschien kunnen jullie helpen?

Tweevoeter   (dinsdag 14 maart 2006 10:06)

Informatie over lidmaatschap:
http://www.francigena-international.org

Succes,
Wessel

marian jongen   (woensdag 1 maart 2006 22:54)

Dag
In 2003 liepen we een gedeelte van de route in Italie.
Graag willen we lid worden van de internationale orgenisatie.

groet marian jongen


(verplicht, maar niet leesbaar voor anderen)

(je mag HTML gebruiken)

Je opmerking wordt na goedkeuring toegevoegd aan deze pagina en is voor iedereen leesbaar. S.v.p. alleen reageren op bovenstaande informatie. Voor reclame, linkverzoeken en één-op-één-contact met de redactie: zie het colofon. Voor vragen en oproepen: zie het forum.

 

  © Wessel Zweers, 1996-2014