artikelen
Voetsporen
Wandelen is niet sexy, niet flitsend en heeft een dodelijk saai imago. Toch is de populariteit van het wandelen al twee decennia aan een onstuitbare opmars bezig. Politici, managers en wetenschappers - je komt ze allemaal tegen op de Nederlandse wandelpaden. En wat ze daar zoeken? Rust, weg van de stress, schoonheid, vrijheid en ruimte zijn de meest gehoorde antwoorden.
(tekst: Wessel Zweers, bron: AD Magazine, deze versie is de originele, niet-geredigeerde kopij)
"Nooit had ik zulke goede gedachten als tijdens het wandelen." Misschien maakt dit citaat van Jan Lengkeek, wetenschapper aan de Wageningse Landbouwuniversiteit, wel alle andere beschouwingen over het wandelen overbodig. Steeds meer Nederlanders trekken regelmatig de wandelschoenen aan voor een kortstondig avontuur door bos, polders, duinen en uiterwaarden. Nederland is bedekt met een fijnmazig netwerk van meer dan 5000 kilometer lange-afstandswandelpaden. Daarnaast zijn er tientallen NS-wandeltochten en talloze andere wandelmogelijkheden. Wandelen is in.
Wat maakt wandelen dan zo leuk? Is het de natuur? Of gaat het om de lichaamsbeweging? Of het in alle rust bijpraten met partner of vrienden? Deze vragen zijn niet nieuw. Al in 1992 besloot het NIPO het wandelen aan een nader onderzoek te onderwerpen. En dat gebeurde voortvarend. Met grof penseel werd een kleurrijk profiel van De Wandelaar neergezet: dertiger, twintiger of veertiger mag ook, hoger opgeleid, woonachtig in stedelijke gebieden, boven-modaal inkomen, lid van Natuurmonumenten, verkiest kwaliteitskranten boven de Telegraaf. De Wandelaar loopt enkele dagtochten per jaar op Nederlandse LAW-paden en één meerdaagse tocht, meestal in de lente of in de herfst. Verder loopt De Wandelaar per dag pakweg 15 tot 30 kilometer en doet dat meestal met z'n tweeën - de kinderen blijven kennelijk thuis.
Mogen de NIPO-bevindingen op zich weinig verontrustend zijn, in historisch perspectief kunnen we gerust spreken van een kleine revolutie. Van oudsher waren het boeren, kooplui en dragers die de hele dag liepen en waren snellere vervoersmiddelen een voorrecht voor de elite. Nu blijken de rollen omgedraaid: het zijn vooral hoger opgeleiden die de benenwagen verkiezen boven de verworvenheden van de twintigste eeuw. Politici, managers en wetenschappers - je komt ze allemaal tegen op de Nederlandse wandelpaden. En wat ze daar zoeken? Rust, weg van de werkstress, schoonheid, vrijheid en ruimte zijn de meest gehoorde antwoorden. Of zoals Arthur Ponten, voormalig voorzitter van het NIVON, het ooit in Intermediair verwoordde: "Lopen helpt niet je levensproblemen op te lossen of in het reine te komen met de ellende die je hebt veroorzaakt. [...] Wel ontstaan in die grotere rust kleine flitsen van inzicht. Inzicht in de structuren die je leven hebben bepaald, in de verkeerde wissels die je hebt genomen." Ponten kan het weten, want hij liep na zijn pensionering van Bloemendaal helemaal naar Gibraltar.
Lopen is de oudste en eenvoudigste manier om ons voort te bewegen. Ook wat waarneming betreft is lopen de activiteit die het beste bij de mens past. Elke snelheid die hoger is dan looptempo, zelfs fietsen al, ontneemt je een deel van de waarneming. Al wandelend hebben we meer aandacht voor de natuur en kunnen we afstand nemen van de dagelijkse beslommeringen. Vooral filosofen blijken graag in de natuur te vertoeven. Nietzsche maakte lange wandelingen in de Alpen, Wittgenstein deed hetzelfde in Wales. Ook Aristoteles zat niet stil, al is zijn wandelen meer een soort geritualiseerd ijsberen. Kant maakte dagelijks een wandeling, waarbij hij steevast nooit zijn mond open deed - hij vond dat praten onder het wandelen maar slecht was voor de gezondheid, het inademen van frisse lucht zou immers reuma kunnen veroorzaken.
Jean-Jacques Rousseau, Frans wijsgeer en duizendpoot uit de 18e eeuw, wordt alom beschouwd als de grondlegger van de moderne natuurervaring. In zijn boek Overpeinzingen van een eenzame wandelaar nummert hij de verschillende hoofdstukken als 'wandelingen'. Wandelen is een vrije manier van denken: de wandelaar heeft geen duidelijk omschreven doel, maar laat zich rustig meevoeren door de stroom van zijn gedachten. Hij ziet wel waar het eindpunt ligt en hoe lang de wandeling uiteindelijk zal duren. Al slenterend kan hij helemaal zichzelf zijn.
Maar de werkelijke 'godfather' van de hedendaagse recreatie was waarschijnlijk niet Rousseau, maar een 14e-eeuwse monnik. Op 26 april 1336 beklom Petrarca samen met zijn broer en twee bedienden de Mont Ventoux, een bergtop in Zuid-Frankrijk. Eenmaal boven sloeg de twijfel toe. Volgens Augustinus' Belijdenissen verwaarloos je met dit soort ondernemingen alleen maar je innerlijk. Wat nu? Moest hij zijn blik nu naar binnen of naar buiten richten? Zeker voor een monnik was het landschap een symbool van Gods bedoeling. Ervan genieten omdat het een schoonheid in zichzelf heeft, was onmogelijk. Toch verkoos Petrarca het mooie uitzicht boven zijn eigen zieleheil.
Na deze mijlpaal, vaak gezien als het begin van de renaissance, ging de mens zijn omgeving met andere, niet-religieuze ogen bekijken. Vooral in de schilderkunst is die ontwikkeling goed zichtbaar. Het landschap was van oudsher slechts een achtergrond bij portretten. Gaandeweg trad het meer op de voorgrond. Zo werd de aandacht verlegd van de mens naar zijn omgeving. Een nieuw tijdperk van ontdekkingsreizen en verre vakanties was aangebroken.
En valt er anno 1999 nog iets te ontdekken? Ja en nee. De hele wereld is al in kaart gebracht, geen bestemming is te dol voor ijverige reisorganisaties. Nederland heeft vrijwel geen wildernis meer. Toch betekent dat niet dat ons land met zijn talloze cultuurlandschappen onaantrekkelijk is. Integendeel, zonder menselijk ingrijpen in het landschap zou Nederland niet veel meer zijn dan één groot moeras. Het Nederlandse landschap mag dan zelden spectaculair zijn, wie het alleen maar kent vanuit de auto of de trein, kan desondanks nog genoeg 'eye-openers' verwachten. En het ontdekken ervan wordt steeds gemakkelijker. De betere boekhandel heeft een hele plank vol wandelgidsen. De KNBLO organiseert al vele decennia sportieve wandeltochten. Al sinds de jaren 70 brengt tijdschrift Op Lemen Voeten de cultuurhistorische en landschappelijke kanten van het wandelen onder de aandacht. Verschillende organisaties houden zich bezig met belangenbehartiging, zoals Nemo en Te Voet.
Hoewel de opkomst van het wandelen al decennia aan de gang was, waren het vooral de NS-wandeltochten die begin jaren 90 voor de grote doorbraak zorgden. De formule is verbluffend eenvoudig: dagwandelingen van station naar station, die gebaseerd zijn op het netwerk van lange-afstandswandelpaden - LAW's in wandeljargon. De routes zijn niet lang (meestal rond de 15 kilometer), worden beschreven in handzame routebeschrijvingen en zijn ook nog eens gemarkeerd. Alleen een blokje om met de hond is nog gemakkelijker.
Na een paar NS-wandeltochten is de stap naar een meerdaagse LAW-tocht niet groot meer. Nederland telt momenteel ruim 30 LAW's en daarnaast nog diverse 'streekpaden'. Verreweg de bekendste LAW is het Pieterpad, eind jaren 70 samengesteld door twee bejaarde dames, Toos Goorhuis en Bertje Jens. Na een wandeltocht in Duitsland kregen ze plannen voor een lange-afstandsroute in Nederland. Aldus gebeurde - en niet alleen lopend, zo gaf Toos Goorhuis enkele jaren geleden tegenover Op Lemen Voeten toe: "Maar waar het kon, heb ik het met de auto gedaan. Ik heb stapvoets over allerlei akkerwegen gereden, alleen om de oriëntatiepunten te noteren." Waarmee de Nederlandse wandelcultuur aardig is gekenschetst: terug naar de natuur is mooi, maar laten we wel praktisch blijven.
Is het Pieterpad ook de mooiste LAW? De meningen lopen uiteen. Het Pieterpad kent fraaie etappes, maar ook stukken die je maar het liefst snel zou willen overslaan. De Pieterpad-maaksters is dit euvel amper aan te rekenen. Tegenwoordig heeft het Wandelplatform-LAW, dat het wandelnetwerk in Nederland beheert, een heel netwerk van vrijwilligers tot zijn beschikking die alle bijzondere plekjes in de regio kennen. Dat maakt het samenstellen van een aantrekkelijke wandelroute een stuk gemakkelijker dan twintig jaar geleden.
Wat het Pieterpad wél voor heeft op andere paden is de enorme folklore die in de loop der jaren is gegroeid. In alle jaargetijden kom je onderweg andere wandelaars tegen. Op campings begint menige conversatie met de standaardvraag: "Hallo, loop je 'm noord-zuid of zuid-noord?" Er zijn zelfs restaurants met speciale Pieterpad-gerechten op de menukaart. Maar niet iedereen houdt van deze tamtam. Wie meer rust en meer landschappelijke afwisseling zoekt, is beter af met bijvoorbeeld het prachtige Pelgrimspad (van het Groene Hart naar Zuid-Limburg) of andere mooie LAW's.
Doorgewinterde wandelaars wagen zich aan de volgende stap: een pelgrimstocht. Santiago de Compostela in het noordwesten van Spanje is de bekendste bedevaartsplaats, Rome is een goede tweede. Achter dergelijke tochten hoeven niet per se religieuze motieven schuil te gaan. Ook wandelend in de geest van Petrarca kan men ver komen. Zoals Nederland zijn LAW's heeft en Frankrijk zijn GR's, zo heeft Europa zijn E-paden, die zich uitstrekken van Ierland tot aan de Oekraïne. Bij elkaar zijn dat meer kilometers dan je in je hele leven kunt belopen.
De echte avonturier laat alle kant-en-klare routes links liggen en zoekt zelf zijn weg. Schrijver Belcampo was een halve eeuw daarin een van de eersten. Te voet trok hij Europa in en deed daar in zijn boek De zwerftocht van Belcampo uitgebreid verslag van. NRC Handelsblad wijdde er in 1938 een boekbespreking aan, met het volgende slot: "[...] hij is de eeuwige toeschouwer, en [...] de vrouw heeft niets van hem te vreezen, getuige het zuiver platonische, en toch zoo menschelijke verloop, dat de kennismaking met de mooie Italiaansche herbergierster neemt. Hier blijkt Belcampo [...] een naneefje van den grooten Leonardo te zijn, die [...] zijn hartstochten opspaarde en benutte buiten de verlokkingen eener wulpsche menigte."
Inderdaad, wandelen is bepaald geen sexy bezigheid. Wandelen is gewoon een kwestie van even niets aan je hoofd hebben - kortom de perfecte anti-trend.
© Wessel Zweers, 1999
