artikelen
The Way of Saint James
The way of Saint James / Georgiana Goddard King - New York : Putnam, [1920], 3 delen - Hispanic notes and monographs, deel 1, Peninsular series.
bespreking: Gerhard Eshuis, februari 2004
Als je begint aan een pelgrimstocht naar Santiago en je hebt je in je studententijd beziggehouden met middeleeuwse geschiedenis, dan ga je natuurlijk anders op pad dan iemand die niet of nauwelijks iets afweet van de historische achtergronden van deze tocht. Tijdens mijn studie raakte ik al geïnteresseerd in alles wat met Santiago de Compostela samenhing. Ik maakte kennis met de Codex Calixtinus en de daarin opgenomen reisgids voor de pelgrim uit het jaar 1132 van de Franse priester Aymeric Picaud. Daarmee werd mijn belangstelling voor Santiago de Compostela pas echt goed gewekt. Ik las sindsdien alles wat ik over dit onderwerp te pakken kon krijgen.
In het voorjaar 2003 kon ik eindelijk een lang gekoesterde wens realiseren en in vijf weken tijd liep ik als moderne pelgrim van Saint Jean Pied de Port naar Santiago. Dan merk je dat je ondanks alles wat je voor die tijd hebt gelezen, toch nog veel onverwachte dingen ziet en beleeft. Van mijn eigen ervaringen heb ik een uitgebreid verslag gemaakt, maar uiteraard blijf je ook benieuwd naar de ervaringen van anderen. Veel verhalen zijn de eeuwen vastgelegd, verhalen van pelgrims maar ook van andere geïnteresseerden. In dit verband hoef ik alleen maar Cees Nooteboom te noemen, wiens Omweg naar Santiago een bestseller werd. Sommigen leggen de nadruk op de eigen innerlijke ervaringen. Anderen houden dat meer voor zichzelf, en leggen meer de nadruk op alles wat zij onderweg te zien krijgen. De een heeft vooral oog voor de natuur, de ander in de eerste plaats voor de cultuurmonumenten die onderweg te zien zijn.
Maar hoe mooi de natuur ook is en hoe indrukwekkende kerken, kloosters en andere bouwwerken langs de route ook zijn, als historicus interesseer je je toch ook voor de verhalen achter de plaatsen waar je langs komt. Hoe zijn de steden, dorpen en bouwwerken die je passeert ontstaan? Wie hebben er langs deze route gelopen en wat voor mensen hebben ze daar ontmoet? Hoe zag de maatschappij eruit waarin ze leefden en wat was hun wereldbeeld?
Een boek dat ik onlang te pakken kreeg en dat er voor mij echt uitsprong was: 'The Road to Santiago' uit 1957, van de Ierse wetenschapper, Spanje-kenner en violist Walter Starkie. Starkie, die in de jaren vijftig de tocht voor de zoveelste keer maakte, doet hierin uitgebreid verslag van zijn belevenissen en kleedt die verder aan met de verhalen over historische gebeurtenissen, wonderen, volksvertellingen en spookverhalen, die hij op zijn weg tegenkomt. Hij is een rasverteller die de lezer tot aan de laatste bladzij ademloos geboeid houdt.
Geert Bakker wees me op Georgiana King die in haar boek 'The Way to Saint James' nog uitgebreider de verhalen van Camino vertelt. Het valt alleen niet mee dit boek uit 1920 (!), dat uit drie lijvige delen bestaat, te pakken te krijgen. Tot dusver heb ik alleen het derde deel nog maar kunnen lezen. Daarin begint zij met de beschrijving van haar aankomst en verblijf in Santiago en van de kunstschatten daar. Maar ook vertelt zij de levensgeschiedenis van Don Gelmirez, de twaalfde-eeuwse bisschop die zoveel heeft gedaan om van Santiago het geestelijke centrum van Spanje te maken. Het blijkt dat hij bij de inwoners van zijn stad niet altijd geliefd was en King vertelt met verve hoe hij in zijn eigen kathedraal door het oproerige volk wordt belegerd, waarbij een van de torens door brand wordt verwoest.
Band drie van het omvangrijke werk bestaat echter voor het grootste deel uit een analyse van de Jacobusverering zoals die in de loop der eeuwen is ontstaan. Ik vond het bijzonder fascinerend om te lezen, al had ik regelmatig het gevoel een omgevallen boekenkast te moeten ordenen. In ieder geval kwam ik veel onderwerpen tegen die sinds mijn studententijd ver in mijn geheugen waren weggezakt. De 'Golden Bough', de Grieks-Romeinse mythologie, Oosterse godsdiensten, van alles passeert de revue en overal legt King verbanden. Juist op dit gedeelte van haar werk is veel kritiek. Ik kan me heel goed voorstellen dat de vele verbanden die King legt met allerlei voorchristelijke cultussen (met name de overeenkomsten tussen Jacobus en Mithras) bij veel goed-katholieke Camino-fans niet altijd in goede aarde vallen. Het is dan ook opmerkelijk dat zij in veel historische werken over Santiago maar zelden wordt geciteerd. Ook ik zet overigens mijn vraagtekens bij veel van haar conclusies. Natuurlijk zijn veel christelijke gebruiken en rituelen voortgekomen uit oudere religies, maar King gaat hierin wel heel erg ver. Dat neemt echter niet weg dat zij een bijzonder fascinerend boek heeft geschreven, dat ook voor de huidige lezer een schat aan informatie bevat.
Starkie en King hebben mij in ieder geval ertoe geïnspireerd om zelf ook eraan bij te willen dragen om de eeuwenoude en ook recentere verhalen van de Camino niet verloren te laten gaan. Ik wil er dan ook graag aan meewerken, voorzover mijn drukke baan mij hiervoor gelegenheid geeft deze verhalen door te geven aan een volgende generatie pelgrims en andere geïnteresseerden. Waar dat toe zal leiden zal de tijd leren.
