artikelen
Nederland wordt niet warm van Britse wandeleuforie
De Britse wandelwereld viert feest. In september zijn de eerste delen van het land opengesteld in het kader van een nieuwe, maar omstreden wandelwet. Wandelaars mogen nu gebieden betreden die eeuwenlang gesloten bleven. Een lichtend voorbeeld voor Nederland? De meningen zijn sterk verdeeld.
(tekst: Wessel Zweers, bron: Wandelkrant 'te voet')
"Een prachtige dag – een spiritueel moment", zegt Gwendoline Goddard, secretaris van een regionale afdeling van de Ramblers' Association. Ook Nick Barrett, landelijk voorzitter van de Ramblers, is euforisch: "Dit is absoluut een historische dag. Veel wandelaars vinden het prachtig om buiten de gebaande paden te treden. Nu heeft iedereen in dit land het recht dat te doen. Hopelijk grijpen mensen deze kans aan om eindelijk al die prachtige gebieden te gaan ontdekken."
Het is duidelijk: in Groot-Brittannië is een feestje gaande. En daar is ook alle aanleiding toe. Op zondag 19 september zijn de eerste regio's opengesteld in het kader van de Countryside and Rights of Way Act, die wandelaars veel meer vrijheden geeft. Niet langer mogen ze zomaar door landeigenaren worden weggestuurd. Een walhalla van nieuwe struinmogelijkheden ligt braak voor de voeten van de Britse wandelaar. De nieuwe wet is de grootste mijlpaal sinds de invoering van nationale parken in Groot-Brittannië, vlak na de Tweede Wereldoorlog. Naar verwachting bezorgt de wet het Britse wandeltoerisme een extra financiële impuls van 6 miljard pond (8,5 miljard euro).
Lange weg
De zwaarbevochten Countryside and Rights of Way Act heeft een lange voorgeschiedenis, die zelfs teruggaat tot de 19e eeuw. De schrijfster Charlotte Bronte, beroemd door de klassieker Jane Eyre, eigende zich al in 1850 het recht toe om te lopen waar ze wilde: "for my part, I am free to walk on the moors". En zowaar: in 1884 kregen wandelaars voor het eerst het recht om rond te struinen over andermans terrein. Maar later werd de wet weer teruggedraaid. Ze mochten er alleen nog komen als de eigenaar toestemming had gegeven.
In 1932 trokken meer dan honderd wandelaars het verboden berggebied van Kinder Scout (Peak District) in. Zes daarvan werden gearresteerd en moesten enkele weken in de cel doorbrengen. Folkzanger Ewan Maccoll schreef in deze tijd zijn beroemde lied The Manchester Rambler, met de onsterfelijke zin: "I may be a wage slave on Monday, but I am a free man on Sunday".
In ruim een eeuw tijd mislukten meer dan tien pogingen om de 'right to roam' alsnog ingevoerd te krijgen. Tot enkele jaren geleden de Countryside and Rights of Way Act het eindelijk wel haalde. Landeigenaren en boeren hebben zich tot het laatst toe fel verzet. De wet zou te veel de rechten van de wandelaars benadrukken, niet de plichten. Wandelaars zouden maar schade aanrichten en afval achterlaten. Boeren zijn bovendien bang dat honden besmettelijke ziektes overbrengen en dat nonchalante wandelaars hekken open laten staan, zodat het vee kan ontsnappen.
Dat de wet toch werd aangenomen, was vooral te danken aan een sterke lobby van de Ramblers Association, verreweg de grootste wandelorganisatie van Groot-Brittannië. De Ramblers voerden daarbij niet alleen ethische en historische argumenten aan, maar kwamen ook met harde economische cijfers. Uit eigen onderzoek bleek namelijk dat wandelen grote impact heeft op de Britse economie. Jaarlijks ondernemen Britse wandelaars ongeveer een half miljard wandeltochten, waarbij ze 5,8 miljard pond (meer dan 8 miljard euro) uitgeven. Daarvan komt 1,4 tot 2,6 miljard pond terecht in landelijke gebieden. Dat levert maar liefst 170.000 tot 230.000 fulltime banen op - aantallen waar geen enkele minister omheen kan.
Lastige grootgrondbezitters
Toch zag het ernaar uit dat de definitieve invoering van de Countryside and Rights of Way Act nog jaren op zich zou laten wachten. Zoals Ramblers-directeur Nick Barrett het vorig jaar al tegenover Wandelkrant 'te voet' zei: "it's bloody complicated". En dat is het zeker. Welke gebieden wel en niet opengesteld worden, is slechts heel globaal omschreven in de wet. Daarom werkt de overheid al sinds november 2001 aan kaarten die gedetailleerd aangeven welke landelijke gebieden wandelaars wel en niet mogen betreden. De inventarisatie wordt uitgevoerd door de Countryside Agency, een onderdeel van het Department for Environment, Food and Rural Affairs (DEPRA), zeg maar het Britse ministerie van LNV. Dit orgaan fungeert als een soort 'waakhond' van het platteland en is bijvoorbeeld ook verantwoordelijk voor de instelling van nationale parken.
Allerlei inspraakprocedures maken de inventarisatie nog extra ingewikkeld. De eerste concept-kaarten in 2002 leverden al meteen zo'n 8000 klachten op. En de bekendste klacht speelde nog maar net enkele maanden geleden, toen bleek dat op de voorlopige kaarten ook het 50 ha grote landgoed stond van popster Madonna en haar echtgenoot, de regisseur Guy Ritchie, in zuidwest-Engeland. Madonna en Ritchie tekenden protest aan, omdat zij hun privacy in gevaar zagen komen. De Planning Inspectorate koos uiteindelijk voor een tussenoplossing: wandelaars mogen niet binnen gezichtsafstand van hun huis komen, maar de rest blijft openbaar gebied.
Overigens mag Madonna dan de bekendste grootgrondbezitter zijn die zich tegen wandelaars keerde, er zijn nog veel ergere lastposten. Zonder meer de schrik van de Britse wandelwereld is Nicholas Van Hoogstraten, een van de rijkste inwoners van Groot-Brittannië. Keer op keer liet hij tegenover journalisten blijken dat hij wandelaars maar vieze zwervers vond en gebruikte hij zelfs geweld om ze van zijn erf te krijgen. Pas na dertien jaar touwtrekken kregen de Ramblers een met hekken gebarricadeerd pad over zijn grond weer opengesteld.
Dat Van Hoogstraten geen lieverdje is, mag blijken uit het feit dat zelfs een Britse rechter hem ooit eens heeft omschreven als een "afgezant van de duivel". Einde 2002 belandde hij ook nog eens in de cel wegens de vermeende moord op een zakenpartner. Inmiddels is hij weer vrij.
Nederland
Is de nieuwe Britse wandelwet een inspiratiebron voor de Nederlandse wandelwereld? In ieder geval wel voor wandelvereniging Nemo, die in de week na de invoering van de wet in Groot-Brittannië een campagne startte om aandacht te vragen voor de Nederlandse situatie. Nemo riep daarin andere wandel- en natuurorganisaties op om in elk laatste weekend van de maand een wandeling te organiseren over voetpaden die onterecht verboden, verdwenen of bedreigd zijn.
Op 4 oktober vond een actiewandeling rond het Alkmaardermeer plaats. Op de korte wandeling over grasdijken en polderpaden passeerden de actievoerders meer dan zes verbodsbordjes en beklommen ze vele hekken. Peter Spruijt: "De meeste verbodsbordjes waren tegenstrijdig, onduidelijk en juridisch ondeugdelijk."
Ook actualiteitenprogramma Twee Vandaag liep met Nemo mee. Voor het oog van de camera wees Spruijt naar een overvliegend vliegtuig. De boodschap was duidelijk: vliegtuigen verstoren de natuur veel meer dan wandelaars doen.
De gevolgen van de tv-uitzending bleven niet uit. Zowel binnen als buiten het wandelwereldje kwamen kritische reacties, maar conform het Nederlandse poldermodel bleven die vooral binnenskamers. De Federatie Particulier Grondbezit (FPG) stuurde Nemo een boze e-mail waarin "het wandelen buiten door de particulier of de agrariër aangegeven wegen en paden, het struinen, zonder meer wordt afgewezen". En om deze afwijzing nog eens extra kracht bij te zetten: "Als wandelaars van Nemo moedwillig de regels overtreden, dan zal na waarschuwing tot verbaliseren worden overgegaan."
Ook binnen de wandelwereld leidde de Nemo-campagne tot kritiek achter de schermen. Een week later stuurde het Wandelplatform eveneens een e-mail aan Nemo - met afschriften aan de ANWB, Staatsbosbeheer en ook de FPG – om de Nemo-actie te veroordelen. Volgens het platform zou het moedwillig overtreden van toegangsverboden zich tegen wandelaars kunnen keren. Verder schrijft Henk Dikker Hupkes, directeur van de koepelorganisatie, dat de Nederlandse situatie slecht vergelijkbaar is met Groot-Brittannië. Infrastructurele beperkingen als gevolg van bevolkingsgroei, bebouwing en de aanleg van (spoor)wegen zouden hier een veel grotere bedreiging vormen voor de wandelaar.
De twee e-mails zijn veelzeggend: zo inspirerend als de nieuwe Britse wandelwet is, zo weinig draagvlak is er voor een soortgelijk struinrecht in ons land. Ook de publieke opinie lijkt weinig te zien in het wandelen buiten de paden. Enkele maanden geleden startte het VARA-radioprogramma Vroege Vogels op zijn website een discussie rond de vraag: moeten boeren verplicht worden om wandelaars op hun terrein toe te laten? De buitengewoon felle reacties laten niets aan duidelijkheid te wensen over: 20% is voor, 80% is tegen.
Een greep uit de argumenten van de tegenstanders: "er zijn al wandelpaden genoeg", "aantasting van je eigendom", "we gaan toch ook bedrijven niet vragen om hun hallen open te stellen voor skaters bijvoorbeeld?" en "blikjes, plastic van eten en snoep, foute dingen voeren aan vee, gewassen vertrappen".
Opvallend genoeg komen hier juist van de voorstanders de meest gematigde meningen: "okee, niet overal op elk stukje van elk weiland en elke akker", "de boer mag niet aansprakelijk zijn als de wandelaar schade oploopt" en "er moeten goede afspraken komen".
Toekomst
Ook op Britse websites is fel gediscussieerd over de right to roam. Opvallend genoeg blijken ook hier de tegenstanders in de meerderheid, al is het verschil minder ruim dan in Nederland. Zo blijkt uit een enquête van de website NFU Countryside het aantal voorstanders 38% en het aantal tegenstanders 54%. Discussies op andere websites en in Britse nieuwsgroepen bevestigen dit beeld.
De grote vraag is dus of de felbevochten struinwet op de lange duur zal standhouden. De wet heeft in ieder geval een 'proeftijd' van tien jaar. Daarna kunnen amendementen worden doorgevoerd. Uit alle discussies blijkt wel dat met name aansprakelijkheidskwesties de achillespees lijken te gaan vormen van de nieuwe wet. Zo'n kwestie speelde eerder dit jaar, toen een wandelaar een hek liet openstaan, waardoor pluimvee ontsnapte en op een openbare weg terechtkwam. Een motorrijder verongelukte en stelde de boer aansprakelijk. En een ander voorbeeld: als een wandelaar verdrinkt in een moeras, is de eigenaar van dat moeras dan aansprakelijk?
Niemand die het antwoord precies weet. Verzekeringsmaatschappijen nemen een afwachtende houding in. Het enige zinnige advies dat grondbezitters hebben gekregen, is dat ze maar zoveel mogelijk waarschuwingsbordjes moeten plaatsen. Voor de rest is het motto simpel: we zien wel.
Britse wandelrechten in een notendop
- De Countryside and Rights of Way Act geldt alleen voor wandelaars en voor de volgende soorten landelijke gebieden: bergen (mountains), veen (moors), heide (heath) en duinen (downs). Dus geen stranden.
- Voor dertien soorten gebieden zijn uitzonderingen gemaakt, waaronder omgeploegd land, parken, tuinen, bedrijfsterreinen en spoorbanen.
- De wet wordt per regio ingevoerd. Op 19 september is de wet van kracht geworden in het noordwesten (Kent, Sussex, Surrey, Hampshire) en zuidoosten (Forest of Bowland, Lancashire, Peak District) – bij elkaar al zo'n 100.000 hectare. Zuid-Engeland volgt in december en de overige regio's in 2005. Uiteindelijk zal 12% van Engeland en Wales toegankelijk worden voor wandelaars.
- Wandelaars dienen zich aan een gedragscode (Country Code) te houden. Kort en goed: doe geen domme dingen, laat alles achter zoals u het aantreft, let op planten en dieren, neem uw eigen afval weer mee, honden moeten aan de lijn en houd rekening met andere mensen. Deze gedragscode is echter niet wettelijk vastgelegd.
Websites
De Britse wandelbelangenorganisatie Ramblers' Association besteedt op haar website enorm veel aandacht aan de Freedom to Roam, het succesnummer van de Ramblers. Er is zelfs een subsite aan gewijd: www.ramblers.org.uk/freedom. Hier vindt u alles over de Countryside and Rights of Way Act 2000, de wettelijke basis van de Freedom to Roam, in welke delen de wet al is ingevoerd en voor welke gebieden een uitzondering geldt.
Hebt u plannen voor een wandelvakantie in Groot-Brittannië? Op www.countrysideaccess.gov.uk, een website van de Countryside Agency, vindt u gedetailleerde kaarten waar u mag gaan en staan. Via de link 'Click here for maps' komt u bij een overzicht van Britse regio's. Klik op een regio voor een zoekscherm, bevestig de kleine lettertjes (er staan geen verraderlijke dingen in) met 'I accept these terms' en via een zoekscherm geeft u aan waar u precies wilt wandelen. U kunt zoeken op plaatsnaam, postcode, namen van nationale parken en zelfs op geografische coördinaten.
© Wessel Zweers, 2004
